ناگفته نماند كه ابو الاسود، بسيارى از قواعد نحويّه را بر روى همان اصل و اساسى كه از زبان معجز بيان حضرت امير المؤمنين ع دريافته بوده چيده و مرتب نموده و مراد كسانى كه ابو الاسود را واضع علم نحو دانند همين معنى است و الّا اصل واضع و پايه‌گذار علم نحو، آن حضرت بوده و آن ترجمان اسرار و حقايق نخستين كسى است كه آن علم شريف را ابداع و اصول و اساس آنرا بابو الاسود املا فرموده و ياد داده است و اين موضوع از قضاياى مسلّمه بوده و قابل شبهه و ترديد نميباشد. ابن ابى الحديد در اوّل شرح نهج البلاغه‌اش گويد همه مردم ميدانند كه حضرت على ع نخستين كسى است كه علم نحو را انشا و اختراع كرده و اصول و جوامع آنرا بابو الاسود املا فرموده و از آن جمله سه قسم اسم و فعل و حرف بودن كلام و تقسيم كلمه بمعرفه و نكره و تقسيم وجوه اعراب برفع و نصب و جرّ و جزم است پس گويد نزديك است كه اين مطلب ملحق بمعجزه گردد زيرا كه قوه بشرى وافى بدين حصر نبوده و قادر بر اين استنباط نميباشد.

سبب وضع و ابتكار آن حضرت اين علم شريف را موافق بعضى از روايات وارده آنكه زنى بعد از فوت پدرش ميگفته است ابوى مات و ترك على مالا اينجمله غلط و مخالف اصول زبان عرب بوده و بايستى مى‌گفت: ابى مات و ترك لى مالا چون اين خبر مسموع آن حضرت گرديد اصول اوليه نحو را در رقعه‌اى نوشته و بابو الاسود عنايت فرمود.

يا موافق بعضى از روايات ديگر، كسى آيه شريفه‌ أَنَّ اللَّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ‌ را بكسر لام ميخوانده است كه علاوه بر غلط لفظى مغيّر معنى هم بوده و مفيد برائت خدا از مشركين و پيغمبر خود ميباشد (نعوذ باللّه) چون اين خبر مسموع آن بزرگوار گرديد فرمود همانا اين كار در اثر اختلاط عرب با عجم است پس فرمود كلمات عرب بر سه‌گونه است اسم و فعل و حرف و در بعضى از روايات وارده اسم را نيز بنام ظاهر و مضمر و شقّ ثالث (كه نه ظاهر است و مضمر) بسه قسمت كرد و آنگاه فرمود: انح يا ابا الاسود نحوه يعنى اين راه را پيش‌گير و علاوه او را بتوسعه اطراف آن و اضافه كردن قواعد و فروعات‌