شهر بسطام (از بلاد خراسان) بسطامى و فاضل بسطامى، كنيه‌اش هم ابو يزيد است كه بحكم قاعده زبان عرب تخفيف يافته و به بايزيد و بايزيد بسطامى مشتهر ميباشد. وى از اكابر عرفا و ارباب طريقت است كه زهد و مقامات عرفانى او مشهور و در عداد طبقه اوّلى اين سلسله معدود بوده و از جمله اولياء اللّهش ميشمارند.

جنيد بغدادى با آن‌همه شهرت آفاقى كه دارد گويد كه با يزيد در ميان ما چون جبرئيل است در ميان فرشتگان. وى ولىّ مادرزاد بوده است، ذو النون مصرى بدو پيغام داد كه تا كى در خواب خواهى شد كه قافله گذشت ابو يزيد هم پيغام داد كه مرد آن است كه شب را تمام بخوابد و با وجود اين صبح پيش از قافله بسر منزل برسد، ذو النون گفت كه اين مقام گوارا باد براى او كه ما قابل اين مقام نيستيم.

بالجملة ابو يزيد در اوائل قرن سوم هجرت در زمان معتصم هشتمين خليفه عباسى (٢١٨- ٢٢٧ ه ق- ريح- ركز) بمدارج عالى عرفان ارتقا جست، صيت كراماتش كه در كتب مربوطه نگارش داده‌اند در تمامى اقطار بنهايت اشتهار رسيد و مسلّم يگانه و بيگانه گرديد. علاوه بر مراتب عرفانى داراى علوم شريعت بلكه در بدايت حال بهمين عنوان معروف بود و اخيرا قدم بجاده عرفان گذاشت تا برتبتى بلند موفق آمد. بفرموده روضات الجنّات علاوه بر كتب اهل طريقت در بعضى از كتاب‌هاى اهل شريعت نيز به فوز و فلاح و رشد و صلاح و جلالت قدر و تماميّت معرفت و كثرت رياضت معروف و صاحب مقالات نافعه بسيارى ميباشد. پرسيدند كه بواسطه كدام عمل بمقامات عالى رسيدى گفت با بدن عور و شكم گرسنه. نيز گويد اگر كسى را ببينيد كه از كثرت كرامت قدرت طيران هوا پيدا نمايد باز هم بدين حال او فريب نخوريد و حسن خدمت او را در امتثال احكام دينيّه و حفظ حدود و نواميس شرعيّه منظورنظر داريد.

مشايخ ابو يزيد: گويند كه صد و سيزده نفر شيخ و مرشد را خدمت كرده و عاقبت در اثر ارشاد حضرت صادق عليه السلام (كه در يكصد و چهل و هشتم هجرت وفات يافته و صد و چهاردهمين پيروى ميباشد) طريقت حقّه را دريافته و هيجده يا سى سال سقّائى‌