با آن‌همه تبحّر كه در علوم متنوعه متداوله اسلامى و تمهّر فوق العادة كه در تمامى فنون و شعب حكمت هندوان و فلسفه يونانى داشته بيشتر شهرت آفاقى او در رياضيات و نجوم و هيئت و جغرافيا ميباشد كه بسيارى از مشكلات جغرافياى هند و ديگر اقطار شرقى را كه تا آن‌زمان در بوته اجمال بوده است از پرده خفا بعرصه ظهور آورد، در تاريخ طبيعى نيز نسبت بحيوانات و نباتات و معادن و احجار قيمتى بتحقيقات وافى موفق و طالبان علوم و معارف را رهين زحمات خود نمود. آنى از اشتغالات علمى غفلت نكرد، دستش از تحرير و زبانش از تقرير و مغزش از فكر و چشمش از مطالعه فراغت نداشت.

فقط سالى دو روز مهرگان و نوروز را كه اوّلى روز تحويل آفتاب بميزان و دويمى نيز روز تحويل آن ببرج حمل و دو نقطه اعتدال خريفى و ربيعى بوده و از اعياد عظيمه عجم ميباشند تعطيل ميكرد و بس.

اين حكيم دانشمند با ابو على مسكويه و ابو سهل مسيحى و شيخ الرئيس ابو على سينا و نظائرشان معاصر، بين او و شيخ الرئيس مراسلات و مجادلات و مناظراتى در بعضى از مطالب حكمت و فلسفه جريان يافته كه نقل آنها موجب اطناب است. شمس المعالى قابوس بن و شمگير كه بعضى از تأليفات ابو ريحان بنام او ميباشد تكليف وزارتش نمود لكن چون آن حكيم دانشمند حشمت و عظمت علم را مافوق جميع مقامات ساميه رسميه ميدانسته از قبول آن مقام عالى اكيدا امتناع نموده و حامل آن بار گران نگرديد.

تأليفات طريفه منيفه ابو ريحان براى اثبات تبحّر و تفنّن و تمهّر وى گواه صادق و برهان قاطع بوده و بشهادت بعضى از آنها در طبّ و ادبيّات و طلسمات و علوم غريبه نيز صاحب يدبيضا بوده و مهارتى بسزا داشته است:

١- الآثار الباقية عن الفزون الخالية در تاريخ و نجوم و آن كتابى است كثير الفوائد، شرح و بيان تواريخى را كه در ميان امم مختلفه داير و مستعمل است با اختلافاتى كه در مبادى آنها ميباشد حاوى، فوائد تاريخى بسيارى از ملوك آشور و بابل و كلدان و قبط و روم و يونان را محتوى كه براى شمس المعالى قابوس بن وشمگير تأليف و داراى اهميت فوق العادة است. در