اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٦٠ - تحقيق در مسئله

هيئت «لا تفعل» انشاء مى‌شوند، خواه در شريعت باشد يا در موالى عرفيه و قوانين. در حالى كه ما ملاحظه مى‌كنيم گاهى اين تعبيرات در مقام اخبار بكار مى‌رود، مثلًا در آيه شريفه (قال إنّي اريد أن أُنكِحَكَ إحدى ابنتيّ هاتينِ على أن تأجرني ثماني حجج فإن أتممتَ عشراً فمن عندك) [١] قرآن كريم از قول حضرت شعيب عليه السلام نقل مى‌كند كه ايشان به حضرت موسى عليه السلام فرمودند: «من مى‌خواهم يكى از اين دو دختر خودم را به تو تزويج كنم، در مقابل اين كه هشت سال به عنوان اجير من باشى و اگر دو سال هم به آن اضافه كنى و آن را به ده سال برسانى، از پيش خود توست. يعنى تفضّلى است كه انجام دادى ولى آنچه ضرورت دارد، عبارت از هشت سال است». موسى عليه السلام اظهار داشت: (أيَّما الأجلين قضيتُ فلا عدوان علىّ)، يعنى: هركدام از اين دو مدّت را كه به پايان برسانم، ظلمى نسبت به من تحقّق پيدا نكرده است. در اينجا ملاحظه مى‌شود كه كلمه «أيّ»- در «أيّما»- كه دلالت بر عموم بدلى مى‌كند، در جمله خبريّه بكار برده شده است و اين كاشف از اين است كه دلالت «أيّ» بر بدليت، هيچ توقفى بر تعلّق حكم- آن‌هم به معنايى كه از ظاهر كلام مرحوم آخوند استفاده مى‌شود- ندارد. در نتيجه هم اصل عموم و هم اقسام آن، در رتبه موضوع و مقدّم بر حكم مى‌باشند. و هريك از اقسام عموم، داراى الفاظ خاصّى هستند. البته منافاتى ندارد كه بعضى از الفاظ در مورد ديگرى- به صورت مجاز- استعمال شوند و نيز منافاتى ندارد كه بعضى از الفاظ به صورت مشترك وضع شده باشند، زيرا ما كه دلالت وضعيّه را ادعا مى‌كنيم، نمى‌خواهيم اشتراك يا مجاز را نفى كنيم، مشترك لفظى و مشترك معنوى هم حقيقت مى‌باشند. حقيقت و مجاز هم صحت استعمال دارد.

[١]- القصص: ٢٧