اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٠٨ - نظريه دوّم و سوّم قول به تداخل و قول به تفصيل

وجوب اكرام در روز جمعه» است. ٢- اگر شرط در قضيّه شرطيّه، مركّب از دو جزء باشد، مثل اين كه مولا بگويد:

«إن جاءك زيد و سلّم عليك يجب إكرامه»، در اينجا با توجه به اين كه مفهوم، عبارت از «انتفاء جزاء هنگام انتفاء شرط است» ما ملاحظه مى‌كنيم انتفاء شرط داراى دو مصداق است: انتفاء هر دو جزء مركب و انتفاء يكى از اجزاء آن، زيرا «مركّب، همان‌طور كه به انتفاء همه اجزائش منتفى مى‌شود، به انتفاء يكى از اجزائش هم منتفى مى‌شود.

در نتيجه مفهوم قضيّه «إن جاءك زيد و سلّم عليك يجب إكرامه» عبارت از قضيّه «إن لم يجئك زيدٌ أو لم يسلّم عليك فلا يجب إكرامه» است. در منطوق چون جانب اثبات در كار بود- و جانب اثبات، جانب انضمام است- با «و» تعبير مى‌كرديم ولى در مفهوم چون جانب نفى در كار است، با «أو» تعبير مى‌كنيم. همان‌طور كه اگر در قضيه منطوقيه با «أو» تعبير مى‌كرد، در قضيّه مفهوميه بايد با «و» تعبير كنيم. مثلًا اگر مولا بگويد: «إن جاءك زيد أو كتب لك كتاباً فأكرمه»، در اينجا مولا احد الأمرين را به صورت مانعة الخلوّ به عنوان شرط براى وجوب اكرام قرار داده است. مفهوم اين قضيّه اين است: «إن لم يجئك زيد و لم يكتب لك كتاباً فلا يجب إكرامه». در نتيجه لازمه انتفاء اين است كه اگر قضيه منطوقيه با «و» و به صورت مجموعى مطرح باشد، قضيه مفهوميه با «او» تعبير مى‌شود و اگر قضيه منطوقيه با «أو» تعبير شد- كه معناى آن كفايت احد الشرطين براى ترتب جزاست- قضيه مفهوميه با «و» تعبير مى‌شود. يعنى انتفاء شرط در صورتى مى‌شود كه هيچ‌يك از دو شرط تحقق پيدا نكند. همان‌طور كه مخالفت واجب تخييرى به اين است كه هيچ‌يك از اطراف آن تحقق پيدا نكند. ٣- اگر جزاء در يك قضيه شرطيه، به صورت‌ عام مجموعى‌ بود، مفهوم آن عبارت از انتفاء حكم مربوط به مجموع، هنگام انتفاء شرط است. توضيح: عام مجموعى، مانند مركّب است. مثل اين كه مولا بگويد: «أكرم العلماء» و اكرام مجموع علماء به عنوان يك مطلوب براى مولا باشد، به گونه‌اى كه اگر ما، ده‌