اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥١ - كلام مرحوم عراقى در ارتباط با مفهوم جمله شرطيه

كلام مرحوم عراقى در ارتباط با مفهوم جمله شرطيه:

ايشان در ابتداى كلامشان مى‌فرمايند: اختلاف مثبتين و نافين مفهوم در جمله شرطيه، روى علّيت منحصره و عدم علّيت منحصره نيست بلكه اختلاف در اين است كه آيا حكم مجعول در قضيّه شرطيه- مثل وجوب- به صورت كلّى است يا جنبه شخصى دارد؟ اگر در قضيّه شرطيه «إن جاءك زيد فأكرمه» مولا كلّى وجوب را جعل كرده باشد، معنايش اين است كه اگر مجى‌ء زيد منتفى شد، كلّى وجوب هم منتفى خواهد شد، امّا اگر مولا حكم شخصى جعل كرده باشد، ترديدى نيست كه اگر مجى‌ء زيد منتفى شد، شخص وجوب اكرام مذكور در قضيّه شرطيه، منتفى خواهد شد ولى لازمه انتفاء شخص حكم اين نيست كه سنخ حكم هم منتفى شود. بنابراين كسانى كه مفهوم را انكار مى‌كنند مى‌گويند: «مجعول در قضيّه شرطيه، حكمى شخصى و جزئى است» و كسانى كه مفهوم را اثبات مى‌كنند مى‌گويند: «مجعول در قضيّه شرطيه، حكمى كلّى است» و لازمه اين حرف اين است كه هنگام عدم تحقّق مجى‌ء، اين حكم كلّى منتفى شود و فرض اين است كه حكم ديگرى هم وجود ندارد. مرحوم عراقى سپس در آخر كلام خود مى‌فرمايد: برفرض كه مجعول در قضيّه شرطيه حكم كلّى باشد، نمى‌توان مفهوم را اثبات كرد، مگر اينكه پاى علّت منحصره را به ميان آورده بگوييم: اگر ارتباط مجى‌ء زيد با اين حكم كلّى مجعول به نحو علّيت منحصره باشد، لازمه‌اش اين است كه هنگام انتفاء علّت، حكم به‌طور كلّى منتفى شود ولى اگر ارتباط مجى‌ء زيد با اين حكم كلّى مجعول به نحو علّيت منحصره نبود، نمى‌توانيم مسأله مفهوم را پياده كنيم. [١] ملاحظه مى‌شود كه ايشان در ابتداى كلامشان نزاع در اثبات و نفى مفهوم را روى كلّى و شخصى بودن حكم پياده مى‌كنند ولى در آخر كلامشان به همان نظريه معروف بين متأخرين برمى‌گردند.

[١]- نهاية الأفكار، ج ١، ص ٤٧٨- ٤٨٠