اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٧ - مقدّمه اوّل مراد از مفهوم چيست؟

جلد ششم‌

مقصد سوّم: مفهوم و منطوق‌

مقدّمات بحث‌

مقدّمه اوّل: مراد از مفهوم چيست؟

مفهوم در لغت به معناى مدلول و چيزى است كه از لفظ فهميده مى‌شود، امّا آنچه در اينجا مورد بحث قرار مى‌گيرد، مفهوم به معنى لغوى آن نيست بلكه مفهوم در مقابل منطوق است و مورد آن در جايى است كه قضيه‌اى در كار باشد. مرحوم آخوند مفهوم را در صدر و ذيل كلامشان به‌گونه‌اى معنا مى‌كنند ولى در وسط كلامشان گويا به گونه ديگرى بيان مى‌كنند كه در برخورد ابتدايى با كلام ايشان ممكن است كسى آن را مشتمل بر تناقض بداند. [١] مثال روشن باب مفاهيم، عبارت از قضيّه شرطيه است. قضيّه شرطيه «إن جاءك زيد فأكرمه» داراى يك منطوق و يك مفهوم است و هريك از مفهوم و منطوق آن، قضيّه مى‌باشند با اين تفاوت كه قضيّه، در ناحيه منطوق، هم در ناحيه شرطش جنبه ايجابى دارد و هم در ناحيه جزائش، امّا قضيه، در ناحيه مفهوم، هم در ناحيه شرطش سالبه است وهم در ناحيه جزائش. «إن جاءك زيد فأكرمه»، منطوق و «إن لم يجئك زيد فلا يجب إكرامه» مفهوم است. [٢]

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٠٠ و ٣٠١

[٢]- البته اين در صورتى است كه ما براى قضيّه شرطيه قائل به مفهوم شويم.