اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٢٢ - مسأله اوّل آيا غايت، داخل در مغيّاست يا خارج از آن است؟

دايره مفهوم قرار مى‌گيرد و مفهومْ توسعه پيدا مى‌كند. بنابراين مطرح كردن بحث در اينجا به جهت مناسبت است. ٢- غايت مورد بحث در اينجا، عبارت از مدخول «إلى» و «حتّى» است، مثل (كلوا و اشربوا حتّى يتبيّن لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثمّ أتمّوا الصيام إلى اللّيل) [١] امّا غايت مورد بحث در فلسفه- كه به معناى «نهايت اجسام» است- مورد بحث اصولى نيست، به‌همين‌جهت، مبتنى كردن اين مسئله بر مسأله فلسفى «آيا جزء لا يتجزّى‌، ممتنع است يا نه؟» ربطى به ما نحن فيه ندارد. بحث ما در اين است كه اگر براى يك حكم يا موضوع يك حكم، غايتى را به وسيله «الى» يا «حتّى» مطرح كردند و آن غايت داراى اجزاء- زمانيّه يا مكانيّه يا غير آن‌ [٢]- بود، آيا اين غايت، داخل در مغيّا هست يا نه؟ ٣- اين نزاع، عموميّت دارد و هم شامل «غايت حكم» مى‌شود و هم شامل «غايت موضوع». مرحوم آخوند اگرچه در متن كفايه نزاع را منحصر به «غايت موضوع» دانسته و «غايت حكم» را خارج از محلّ نزاع دانسته است ولى در حاشيه «منه» از اين حرف خود عدول كرده و مى‌فرمايد: «غايت حكم، اگر يك امر مستمر ذات اجزاء باشد، داخل در محلّ بحث است، مثلًا در آيه شريفه (ثمّ أتمّوا الصّيام إلى اللّيل) بحث مى‌شود كه آيا الليل، به جميع اجزائش، خارج از عنوان مغيّا- يعنى وجوب اتمام صيام- است يا اين كه از آيه شريفه يك چنين چيزى استفاده نمى‌شود؟» [٣].

[١]- البقرة: ١٨٧

[٢]- مثلًا در آيه شريفه (أتمّوا الصيام إلى اللّيل) كلمه «الليل» مجموعه مركبى است كه داراى اجزاء زمانيّه مى‌باشد. و در «سِرْ من البصرة إلى الكوفة» كلمه «الكوفة» مجموعه مركبى است كه داراى اجزاء مكانيّه- مثل خيابانها، كوچه‌ها، منازل و ...- مى‌باشد. و در «كُلْ السمكة حتّى رأسِها» كلمه «رأس»- در صورتى كه مجرور خوانده شود- به عنوان غايت مطرح است و اجزاء آن به صورت زمانى يا مكانى نيست.

[٣]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٢٦