اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٨ - مقدّمه اوّل مراد از مفهوم چيست؟

قبل از اينكه نوبت به مفهوم برسد لازم است بحث كنيم كه آيا منطوقيت، وصف براى مجموع قضيّه است يا وصف براى حكم- يعنى وجوب اكرام زيد هنگام مجى‌ء او- است كه در قضيّه ذكر شده است؟ روشن است كه منطوقيت، در ارتباط با مجموع قضيّه است، زيرا «وجوب اكرام زيد هنگام مجى‌ء او» كلام تامّى نيست و همان‌طور كه گفتيم: «هريك از منطوق و مفهوم، قضيّه مى‌باشند». وقتى در ناحيه منطوق اين‌گونه شد، مفهوم هم به‌همين‌صورت است، يعنى مفهوميت نيز وصف براى قضيّه است. كسانى كه قضيّه شرطيه را داراى مفهوم مى‌دانند، قضيه «إن لم يجئك زيد فلا يجب إكرامه» را مفهوم قضيّه «إن جاءك زيد فأكرمه» مى‌دانند و ما اگر دايره مفهوم را توسعه دهيم به‌گونه‌اى كه مفهوم موافق- مثل مفهوم در (و لا تقل لهما أُفّ)، كه مثلًا «لا تضربهما» است- را نيز شامل شود، در ايجاب و سلب هم فرقى بين مفهوم و منطوق وجود ندارد. بلكه فقط موضوع آنها فرق مى‌كند. موضوع در منطوق، عبارت از «أُفّ» و در مفهوم عبارت از «ضرب و شتم و جرح و ...» است. بنابراين موصوف در باب مفهوم، عبارت از قضيّه است. مفهوم قضيه شرطيه، يك قضيّه شرطيّه ديگر است. هم چنين اگر در قضيّه وصفيه قائل به مفهوم شويم، مفهوم قضيّه «أكرم الرجل العالم» عبارت از «لا يجب إكرام الرجل غير العالم» است يعنى مفهوم قضيّه وصفيه، عبارت از يك قضيّه وصفيه ديگر است. مرحوم آخوند نيز در وسط كلام خودشان مى‌فرمايند: «مفهوم قضيّه شرطيه «إن جاءك زيدٌ فأكرمه»، قضيّه شرطيه‌اى است كه شرط و جزاء آن سالبه مى‌باشند ولى در صدر و ذيل كلامشان تعبيراتى دارند كه ظاهراً با اين تعبير منافات دارد. مرحوم آخوند در صدر كلام خود مى‌فرمايد: مفهوم عبارت از حكمى اخبارى‌ [١] يا انشائى‌

[١]- مفهوم، اختصاصى به قضاياى انشائى ندارد بلكه در قضاياى اخبارى هم مطرح است. وقتى شما به رفيق خود مى‌گوييد: «اگر به منزل من بيايى من هم به منزل تو خواهم آمد»، چنانچه اين جمله مفهوم داشته باشد، مفهوم آن‌هم يك قضيه اخبارى است و آن اين است كه «اگر به منزل من نيايى من هم به منزل شما نمى‌آيم».