اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٨ - طريق اوّل (طريق قدماء)

جاءك زيدٌ فأكرمه» يك قضيّه است يا دو قضيّه؟ قائلين به ثبوت مفهوم مى‌گويند: اين قضيّه- در مقام تحليل- به دو قضيّه منحل مى‌شود ولى يكى اصالت داشته و ديگرى تبعيت دارد. امّا منكرين ثبوت مفهوم مى‌گويند: اين قضيّه، يك قضيّه است و هيچ‌گونه استلزامى در آن وجود ندارد.

نظر قائلين به ثبوت مفهوم‌

قائلين به ثبوت مفهوم در قضيّه شرطيّه، از دو طريق وارد شده‌اند: طريق اوّل، راهى است كه قدماء مطرح كرده‌اند و اگر اين راه ثابت شود، در مورد ساير قضاياى مورد بحث- مثل قضيّه وصفيّه- هم مفيد خواهد بود. طريق دوّم، راهى است كه متأخرين مطرح كرده‌اند. آنان در ارتباط با هريك از قضايا، راه جداگانه‌اى را ذكر كرده‌اند.

طريق اوّل (طريق قدماء):

آن دسته از قدماء كه قائل به مفهومند، مى‌گويند: وقتى متكلم عاقل مختار، به عبد مى‌گويد: «إن جاءك زيد فأكرمه»، اين كلام مانند ساير افعال ارادى صادر از عاقل مختار است. عقلاء مى‌گويند: افعال ارادى صادر از عاقل مختار را نمى‌توان حمل بر اشتباه كرد. [١] قدماء مى‌گويند: جمله «إن جاءك زيدٌ فأكرمه» اگرچه به عنوان تكلّم است ولى تكلّم يكى از افعال ارادى صادر از عاقل مختار است و لازمه اراده اين است كه اين‌

[١]- يكى از مبادى اراده، عبارت از «تصور» است. تصور، به معناى التفات نفس است و اين عبارت اخرى از توجّه و التفات است. يكى ديگر از مبادى اراده، عبارت از «تصديق به فايده» است و تصديق به فايده، به معناى «هدف‌دار بودن عمل» است.