اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٧ - راه دوّم (انصراف)

مثل «إذا تحقّقت الأربعة تحقّقت الزوجيّة»- باز هم استعمال ادات شرط، استعمال حقيقى است. در حالى كه هيچ‌گونه علّيت و ترتّبى در كار نيست. بلكه تنها يك ملازمه‌اى بين زوجيّت و اربعه تحقّق دارد. مرحوم آخوند در همين‌جا توقف كرده‌اند، يعنى ايشان مى‌فرمايند: «در قضاياى شرطيه، ملازمه بين شرط و جزاء حتماً بايد وجود داشته باشد». ولى ما از اين مرحله هم پائين‌تر مى‌رويم و جايى را فرض مى‌كنيم كه هيچ ملازمه‌اى بين شرط و جزاء وجود ندارد ولى در عين حال قضيّه شرطيه- بدون هيچ تجوّز و تسامحى- استعمال مى‌شود. مثل اينكه گفته شود: «اگر فلان مسئول مملكتى به مسافرت برود، محافظين او را همراهى مى‌كنند». در حالى كه بين مسافرت و وجود محافظ، فقط يك ارتباط برقرار است بدون اينكه اين ارتباط به حد لزوم برسد. بنابراين ما از راه تبادر نمى‌توانيم علّيت منحصره را ثابت كنيم.

راه دوّم (انصراف):

اين راه مى‌گويد: ما قبول داريم كه ادات شرط براى افاده علّيت منحصره وضع نشده و تنها براى افاده مطلق ارتباط بين شرط و جزاء وضع شده‌اند ولى از راه انصراف مى‌توانيم علّيت منحصره را استفاده كنيم، زيرا قضيّه شرطيه وقتى به‌طور مطلق باشد و قرينه‌اى براى تعيين نوع ارتباط موجود در آن وجود نداشته باشد، به كامل‌ترين مراتب ارتباط، انصراف پيدا مى‌كند و آن ارتباطى است كه در علّيت منحصره وجود دارد. بررسى راه دوّم: معناى انصراف لفظ به يك معنا، اين است كه ذهن انسان به مجرّد شنيدن آن لفظ، منتقل به آن معنا شود. روشن است كه منشأ انصراف، چيزى جز كثرت استعمال نخواهد بود. كثرت استعمال، سبب مى‌شود كه بين لفظ و معنا انس پيدا شده و هنگام اطلاق لفظ، همان معنا به ذهن انسان بيايد. امّا امور ديگر، مانند كمال يا نقص و امثال‌