اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٤ - راه اوّل (تبادر)

حكم و راه قدماء نمى‌تواند چنين چيزى را اثبات كند. لذا دليل قدماء به‌طور كلّى از بين مى‌رود.

طريق دوّم (طريق متأخّرين):

آن دسته از متأخرين كه قائل به مفهومند، براى اثبات مفهوم قضيه شرطيه مى‌گويند [١]: ارتباطى كه در قضيّه شرطيه بين شرط و جزاء وجود دارد، به نحو علّيت منحصره‌ است. يعنى وقتى مولا مى‌گويد: «إن جاءك زيد فأكرمه» گويا مى‌خواهد بگويد: «علّت منحصره براى وجوب اكرام زيد، عبارت از مجى‌ء اوست». خاصيت علّت منحصره اين است كه با نبودن آن علّت، امكان تحقّق براى معلول وجود نخواهد داشت و «الانتفاء عند الانتفاء» تحقّق پيدا كرده و قضيّه شرطيه داراى مفهوم خواهد بود. ولى آيا اين علّيت منحصره از چه طريقى استفاده مى‌شود؟ براى دلالت بر اين‌ علّيت منحصره‌، راه‌هايى مطرح شده است:

[راه‌هايى براى اثبات عليت منحصره شرط براى جزاء]

راه اوّل (تبادر):

اين خاصيت و دلالت، در ارتباط با وضع ادوات شرط است، زيرا آنچه متبادر از ادوات شرط است همان علّيت منحصره است و از اينجا كشف مى‌شود كه واضع هم ادوات شرط را براى افاده علّيت منحصره وضع كرده است. پس فرقى وجود ندارد بين اينكه مولا بگويد: «إن جاءك زيد فأكرمه» يا بگويد: «العلّة المنحصرة لوجوب إكرام زيد هو مجيئه». تنها فرق بين اين دو، از اين جهت است كه علّيت منحصره در جمله اوّل با حرف و در جمله دوّم با اسم افاده شده است.

[١]- در ابتداى بحث مفهوم شرط اشاره كرديم كه متأخرين براى اثبات مفهوم، هريك از قضايا را به‌طور جداگانه مورد بحث قرار داده‌اند در حالى كه راه قدماء جنبه عمومى داشت.