اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٩٢ - معناى مفهوم موافق

ولى آيا از چه راهى استفاده مى‌شود؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد ابتدا معناى مفهوم موافق مورد بحث قرار گيرد.

معناى مفهوم موافق:

در ارتباط با معناى مفهوم موافق، پنج احتمال وجود دارد كه به صورت مانعة الخلوّ مطرحند، يعنى معناى مفهوم موافق از بين اين معانى بيرون نيست ولى مانعة الجمع هم نيستند يعنى ممكن است دو يا چند يا همه احتمالات مطرح باشند: [١] احتمال اوّل: مقصود از مفهوم موافق، الغاء خصوصيّت باشد. يعنى اگرچه در كلام متكلّم- به حسب ظاهر- خصوصيّتى مطرح است ولى وقتى اين كلام بر عرف عرضه مى‌شود، عرف اين خصوصيت را الغاء كرده و آن را در موضوع حكم دخيل نمى‌داند.

مثل اين كه روايت مى‌گويد: «اگر رجل در ركعات نماز بين سه و چهار شك كند، بايد بناء را بر اكثر بگذارد و نماز را تمام كرده سپس نماز احتياط بخواند». [٢] در موضوع اين حكم، عنوان «رجل» مطرح است ولى وقتى اين روايت در اختيار عرف قرار مى‌گيرد، عرف براى عنوان رجوليّت هيچ خصوصيّتى نمى‌بيند لذا عنوان رجوليّت را الغاء كرده و مى‌گويد: «اين روايت مى‌خواهد حكم مطلق مصلّى شاكّ بين سه و چهار را بيان كند، خواه مرد باشد يا زن». به‌همين‌جهت در احكام شكوك در ركعات نماز هيچ فقيهى بين رجل و مرئه فرق نگذاشته است.

[١]- در ارتباط با مباحث احتمالات پنج‌گانه به دو مطلب بايد توجه شود: الف: در درس‌هاى حضرت استاد «دام ظلّه» ابتدا احتمالات پنج‌گانه مطرح شده سپس به بررسى آنها پرداخته شده است و ما براى جلوگيرى از تكرار، بررسى هر احتمال را در ذيل همان احتمال مطرح كرده‌ايم. ب: با توجه به اين كه احتمال چهارم در كلام حضرت استاد «دام ظلّه»- احتمال پنجم در تنظيم بحث- مبسوطتر از احتمالات ديگر مطرح شده است، در ترتيب بين احتمالات نيز جابجايى صورت داده و مباحث را بر اساس آن تنظيم نموديم.

[٢]- رجوع شود به: وسائل الشيعة، ج ٥ (باب ١٠ من ابواب الخلل)