اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٥٧ - الف مطلق و مقيّدى كه در نفى و اثبات با هم تخالف داشته باشند

صورت دوّم: مطلق و مقيّد، هر دو مثبت و در دو كلام باشند. مثل اين كه فرض كنيم در روايتى امام باقر عليه السلام فرموده باشد: «إن ظاهرت فأعتق رقبة» و در روايت ديگرى امام هادى عليه السلام فرموده باشد: «إن ظاهرت فأعتق رقبة مؤمنة». مشهور [١] معتقدند براى جمع بين اين دو دليل، مطلق را حمل بر مقيّد مى‌كنيم و مى‌گوييم: «كسى كه ظهار مى‌كند، بايد رقبه مؤمنه‌اى آزاد كند». مرحوم آخوند مى‌فرمايد: در اينجا بر مشهور اشكال‌ شده است كه: راه جمع، منحصر به چيزى نيست كه شما مطرح مى‌كنيد، بلكه راه جمع ديگرى نيز وجود دارد و آن اين است كه ما دليل مطلق را بر اطلاق خودش باقى گذاشته و دليل مقيّد را حمل بر افضل افراد كنيم. همان‌طور كه در رابطه با (أقيموا الصلاة) و «صلّ في المسجد»- كه مى‌دانيم بيش از يك حكم وجود ندارد- براى جمع بين اين دو دليل، مسأله حمل مطلق بر مقيّد را مطرح نمى‌كنيم، بلكه مى‌گوييم: اطلاق (أقيموا الصلاة) به قوت خود باقى است و «صلّ في المسجد» هم مى‌خواهد حكمى استحبابى را مطرح كند. به اين معنا كه صلاة مأمور بها، اگر به خصوصيت «وقوع در مسجد» تخصّص پيدا كند، ثواب بيشترى پيدا مى‌كند. و در اينجا حكم استحبابى مستقلّى- مانند حكم استحبابى متعلّق به نماز شب- وجود ندارد. مستشكل مى‌گويد: چه فرقى بين ما نحن فيه با (أقيموا الصلاة) و «صلّ في المسجد» وجود دارد؟ ترديدى نيست كه در مورد «إن ظاهرت فأعتق رقبة» و «إن ظاهرت فأعتق رقبة مؤمنة»، اگر دليل دوّم را حمل بر استحباب كنيم، جمع بين دليلين شده است و با وحدت حكم هم منافاتى ندارد. براى اينكه ما نمى‌خواهيم بگوييم: «در اينجا يك حكم وجوبى و يك حكم استحبابى وجود دارد» بلكه در اينجا يك حكم وجود دارد و آن همان وجوب است ولى «إن ظاهرت فأعتق رقبة مؤمنة» ارشاد به اين دارد كه اگر به دنبال ظهار، رقبه مؤمنه را آزاد كردى، ثواب بيشترى متوجّه شما خواهد شد.

[١]- رجوع شود به: كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٨٩