اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣١٧ - بررسى نظريه بعض فقهاء

عكس نقيض آنها بايد صادق باشد. عكس نقيض قضيه «كلّ إنسان ضاحك» عبارت از «كلّ ما لا يكون ضاحكاً ليس إنساناً» مى‌باشد. و عكس نقيض «كلّ إنسان حيوان» عبارت از «كلّ ما لا يكون حيواناً ليس إنساناً» مى‌باشد. در ما نحن فيه هم عكس نقيض قضيه «كلّ نجس منجّس» عبارت از «كلّ ما لا يكون منجّساً لا يكون نجساً» مى‌باشد و اين عكس نقيض در مورد غساله پياده مى‌شود. وقتى مسلّم است كه غساله، منجّس نيست، مقتضاى عمومى كه در عكس نقيض وجود دارد، اين است كه حكم به عدم نجاست غساله بنماييم.

بررسى نظريه بعض فقهاء:

آيا اين گونه تمسّك به اصالة العموم جايز است؟ براى پاسخ به اين سؤال، ابتدا مطلبى را به عنوان‌ مقدّمه‌ يادآورى مى‌كنيم: اصولى مانند اصالة العموم، اصالة الظهور، اصالة الحقيقة، اصالة عدم القرينة و امثال اين‌ها، نه به عنوان اصول شرعيّه مى‌باشند و نه به عنوان اصول عقليّه. نه مانند استصحاب و قاعده حلّيتند، كه ادلّه شرعى «لا تنقض اليقين بالشكّ‌» و «كلّ شي‌ء لك حلال حتّى تعرف أنّه حرام بعينه‌» بر آنها دلالت كرده باشد و نه مانند برائت عقليه‌اند، كه قاعده عقلى «قبح عقاب بلا بيان‌» بر آنها دلالت كرده باشد. بلكه اين‌ها به عنوان اصولى عقلائى هستند كه سيره و بناى عقلاء بر اتكاء به اين اصول است. اگر متكلّم بگويد: «رأيت أسداً» و قرينه‌اى اقامه نكند، عقلاء در اينجا اصالة الحقيقة- كه شعبه‌اى از اصالة الظهور است- را پياده مى‌كنند و مى‌گويند: مراد متكلّم از اين اسد- با توجه به عدم قرينه- همان معناى حقيقى و معناى موضوع له اسد است. مدرك همه اصول عقلائيه، بناء عقلاست، به ضميمه اين كه شارع در محاورات خودش و در تفهيم و تفهّمش روشى غير از روش عقلاء ندارد و حتى حجيت ظواهر قرآن- كه به عنوان معجزه جاويدان اسلام مطرح است- بر همين اساس است. اصل عقلائى، مانند دليل لبّى است. هرجا ما احراز كرديم عقلاء به فلان اصل‌