اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٥٩ - راه حلّ مرحوم آخوند

بين عامّ و مخصّص فاصله بيفتد و هيچ‌گونه «تأخير بيان از وقت حاجت» هم لازم نمى‌آيد مرحوم آخوند مى‌فرمايد: عموماتى كه ما در فقه با آنها برخورد مى‌كنيم و بين آنها و مخصّص آنها فاصله وجود دارد، براى بيان حكم واقعى نيستند و در مورد آنها «تأخير بيان از وقت حاجت» لازم نمى‌آيد. در اينجا از مرحوم آخوند سؤال‌ مى‌شود: چه راهى براى تشخيص اين دو قسم عامّ از يكديگر وجود دارد؟ مرحوم آخوند در پاسخ‌ اين سؤال ممكن است يكى از دو راه‌ ذيل را مطرح كند: راه اوّل: عامّى كه اصلًا مخصّص نداشته و يا مخصّصات آن قبل از وقت عمل به عام وارد شده باشند، از قبيل قسم اوّل و عامّى كه مخصّص‌هاى زيادى داشته و مخصّص‌هاى آن در زمان‌هاى مختلف و همه آنها بعد از وقت عمل به عامّ وارد شده بودند، از قبيل قسم دوّم است. اشكال راه اوّل: مستشكل مى‌گويد: اين راه مستلزم اغراء به جهل و قبيح است. توضيح: علت قبح تأخير بيان از وقت حاجت، اين بود كه تأخير بيان از وقت حاجت، مستلزم اغراء به جهل و قبيح است. اگر مولا امروز بگويد: «أكرم العلماء يوم الجمعة» و اراده جدّى او به اكرام غير زيد تعلّق گرفته باشد، بايد تا قبل از فرا رسيدن روز جمعه، زيد را از تحت عام خارج كند و اگر پس از فرا رسيدن روز جمعه- و اكرام زيد، در ضمن همه علماء- بگويد: «اراده جدّى من به اكرام غير زيد تعلّق گرفته بود».

چنين چيزى تأخير بيان از وقت حاجت و قبيح است. علّت قبحش اين است كه اين مشكل را خود مولا به وجود آورده و عبد مى‌تواند به مولا اعتراض كرده و بگويد: «تو مرا اغراء به جهل كردى و اگر مى‌خواستى زيد اكرام نشود، بايد قبل از فرا رسيدن روز جمعه، آن را به من اعلام مى‌كردى».