اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٢٩ - بحث چهارم مفهوم استثناء

بحث چهارم: مفهوم استثناء

در باب مفهوم استثناء، اصل مفهوم بودن مورد ترديد است و انسان احتمال مى‌دهد كه اين مربوط به منطوق قضيه استثنائيه باشد. به عبارت ديگر: در ادبيات مى‌خوانيم كه استثناى از نفى، اثبات و استثناى از اثبات، نفى است. «جاءنى القوم الّا زيداً» مجى‌ء را براى زيد نفى مى‌كند و «ما جاءني من القوم الّا زيدٌ» مجى‌ء را براى زيد اثبات مى‌كند. در اين مطلب، ترديدى وجود ندارد.

بحث در اين است كه آيا اين مطلب دلالت بر انحصار مى‌كند؟ يعنى آيا «جاءنى القوم الّا زيداً» همان‌طور كه عدم مجى‌ء زيد را اثبات مى‌كند، مى‌خواهد بگويد: «عدم مجى‌ء، انحصار به زيد دارد؟ و آيا «ما جاءنى من القوم الّا زيدٌ» همان‌طور كه مجى‌ء را براى زيد ثابت مى‌كند، مى‌خواهد بگويد: «مجى‌ء منحصر به زيد است»؟ ابو حنيفه‌ معتقد است استثناء دلالت بر انحصار نمى‌كند. ايشان به روايت نبوى «لا صلاة إلّا بطهور» [١] استشهاد كرده مى‌گويد: اگر استثناء دلالت بر انحصار كند، معنايش اين است كه با تحقّق طهور، صلاة هم تحقق پيدا مى‌كند، در حالى كه در

[١]- وسائل الشيعة، ج ١ (باب ١ من أبواب الوضوء، ح ١ و ٦)