اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٣ - راه چهارم (اطلاق شرط و جريان مقدّمات حكمت در مورد آن)

پاسخ ما از راه چهارم: به نظر ما همان جوابى كه در ارتباط با راه قدماء مطرح كرديم، در اينجا نيز جريان دارد. بلكه اين راه به همان راه قدماء برگشت مى‌كند. قدماء مى‌گفتند: «اگر مولاى عاقلِ مختارِ متوجه، قيدى را در كلامش بياورد و جزء موضوع قرار دهد معنايش اين است كه اين قيد، مدخليت در حكم دارد يعنى اگر قيد كنار رود، حكم هم كنار مى‌رود». راه چهارم هم شبيه همين حرف را مى‌گويد. حاصل جوابى كه ما در آنجا مطرح كرديم اين بود كه مفهوم عبارت از اين نيست كه شخص حكم مذكور در كلام مولا، با نبودن مجى‌ء منتفى شود. اين مسأله‌اى نيست كه كسى بتواند آن را انكار كند، زيرا هر جزئى و قيدى كه از موضوع كم شود، شخص حكم منتفى مى‌شود. بلكه در باب مفهوم، مسئله اين است كه اگر مجى‌ء زيد منتفى شد، وجوب اكرام- به‌طور كلّى- از بين مى‌رود. در ما نحن فيه نيز مى‌گوييم: برفرض كه شما از راه اطلاق و مقدّمات حكمت مسأله علّيت منحصره را براى مجى‌ء زيد ثابت كنيد. امّا علّيت منحصره، معلولش عبارت از شخص حكمى است كه مولا جعل كرده است. با انتفاء علّت منحصره، شخص حكم مجعول مولا منتفى مى‌شود. ولى در باب مفهوم، انتفاء شخص حكم مطرح نيست بلكه انتفاء نوع و سنخ حكم- يعنى كلّى وجوب اكرام- مطرح است. پس اين دليل نمى‌تواند با مدّعا تطبيق كند. مدّعاى شما اين است كه هنگام انتفاء مجى‌ء، وجوب اكرام هم به‌طور كلّى منتفى خواهد شد. خواه عنوان ديگرى- مثل سلام، ضيافت، احسان و ...- وجود داشته باشد يا عنوان ديگرى در كار نباشد. امّا دليلى كه شما اقامه كرديد، مى‌گويد: مقتضاى اطلاق «إن جاءك زيد فأكرمه» در ارتباط با مجى‌ء زيد، اين است كه مجى‌ء زيد علّت منحصره براى جزاء است. يعنى معلول آن عبارت از جزاء است و جزاء هم عبارت از شخص حكمى است كه مولا در جمله «إن جاءك زيد فأكرمه» جعل كرده است.