اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٤ - راه پنجم (اطلاق شرط و جريان مقدّمات حكمت در مورد آن به بيان ديگر)

در نتيجه ما علّيت منحصره را در ارتباط با شرط مى‌پذيريم و فرض مى‌كنيم كه اين علّيت منحصره در همه يا اكثر موارد وجود دارد ولى در عين حال نمى‌تواند مفهومى را كه مورد بحث ماست اثبات كند.

راه پنجم (اطلاق شرط و جريان مقدّمات حكمت در مورد آن به بيان ديگر):

در باب هيئت افعل، اگر اصل وجوب را استفاده كرديم ولى نتوانستيم بدست آوريم كه آيا وجوب به نحو وجوب تعيينى است يا به نحو وجوب تخييرى، مرحوم آخوند مى‌فرمود: ما از راه اطلاق و مقدّمات حكمت مى‌توانيم وجوب تعيينى را استفاده كنيم، زيرا بيان واجب تعيينى نياز به مئونه زايده ندارد. همين‌كه بگويند: «الصلاة واجبة»، در بيان وجوب تعيينى كفايت مى‌كند. امّا در واجبات تخييرى اين گونه نيست. در مورد كفاره افطار عمدى در ماه رمضان نمى‌توان گفت: «صيام ستين يوماً واجب» بلكه بايد از كلمه «أو» و امثال آن استفاده كرده و مسأله تخيير را مطرح كنيم. مستدلّ مى‌گويد: نظير همين مطلب را در مورد قضيّه شرطيه پياده مى‌كنيم و مى‌گوييم: وقتى مولاى آمر گفته: «إن جاءك زيد فأكرمه» و مجى‌ء زيد را علّت براى وجوب اكرام قرار داده، در اينجا مردّد مى‌شويم كه آيا مجى‌ء زيد به عنوان علّت منحصره براى وجوب اكرام است يا اينكه علّت منحصره نيست و امور ديگرى- مانند سلام و بخشش و ...- هم در وجوب اكرام نقش دارند؟ در اين صورت مى‌گوييم: اگر مجى‌ء زيد، علّت منحصره باشد، لازم نيست كه مولا غير از «إن جاءك زيدٌ فأكرمه» مطلب ديگرى بگويد. امّا اگر مجى‌ء زيد علّت منحصره نباشد و امور ديگرى هم بتوانند در وجوب اكرام نقش داشته باشند، بايد مولا آن امور را نيز مطرح كند و مثلًا بگويد:

«إن جاءك زيد أو سلّم عليك فأكرمه» و چون بيان ديگرى غير از «إن جاءك زيد فأكرمه» از ناحيه مولا به ما نرسيده، مقتضاى اطلاق شرط اين است كه مجى‌ء زيد به عنوان علّت منحصره باشد. پاسخ راه پنجم: در بحث واجب تعيينى و واجب تخييرى، ما در اين مطلب مناقشه كرديم بلكه‌