مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٥٢ - ٥ تعليقات الشواهد الربوبية

مسأله اول: بداهت تصديقى وجود، با تحليل حمل وجود بر ماهيت به امرى مى‌رسيم كه جهت ذاتيش همان تحقق و منشأ يك اثر مى‌باشد، چنين امرى همان حقيقت وجود است.

مسأله دوم: وجود فاقد تعريف است. آقا على با سه برهان (يا به بيان ديگر با سه تنبيه) اثبات مى‌كند كه نمى‌توان وجود را تعريف كرد. لذا ادراك وجود جز با علم حضورى ميسر نيست.

مسأله سوم: حقيقت وجود نه كلى است نه جزئى، نه عام است نه خاص، اين صفات عوارض مفهومند و اتصاف وجود به آنها مجازى و به عرض ماهيت است.

مسأله چهارم: حقيقت وجود امرى بسيط است و جزء عقلى يعنى جنس و فصل ندارد.

مسأله پنجم: وجود نه جنس است نه نوع. در ذيل اين مسأله آقا على كوشيده است واقعيت نزاع اصالت وجود و اصالت ماهيت را با طرح يك سؤال بررسى كند: آيا اين نزاع لفظى است يا حقيقى؟

مسأله ششم: آيا در واقع وجود و موجود منحصر در حق تعالى است؟ به عبارت ديگر نحوه شمول وجود نسبت به اشياء چگونه است؟ قول صوفيه و قول مشهور فلاسفه مورد نقد قرار گرفته و مختار حكمت متعاليه در مسأله تقرير مى‌شود.

مسأله هفتم: هر كمالى كه براى موجود از حيث وجودش اثبات مى‌شود، براى تمامى موجودات مافوقش ثابت است. وجود در هر موجودى عين صفات كماليه آن است.

مسأله هشتم: بين وجود و ماهيت تلازم عقلى برقرار است. ماهيت به عرض وجود موجود است. اين تلازم، نه تلازم بين علت تامه و معلول آن است، نه تلازم موجود بين هيولى و صورت، بلكه تلازم بين مجعول بالذات و مجعول بالتبع و منحصر در وجود و لوازم ذاتى آن مى‌باشد.

مسأله نهم: وجود فى حد ذاته نه جوهر است نه عرض.

مسأله دهم: امتياز بين موجودات به چيست؟ در اين مسأله سه نوع امتياز يعنى امتياز به مرتبه، امتياز موجودات هم مرتبه و امتياز افراد هم ماهيت و ارتباط اين سه نحوه امتياز با حقيقت وجود مورد بحث قرار گرفته است.

مسأله يازدهم: نحوه اتصاف ماهيت به وجود. وجود چه در خارج، چه در ذهن اصل‌