مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٤٧ - ٥ تعليقات الشواهد الربوبية

حكايت كند و به آن متصف شود، آنچنان كه در اضافات و سلبيات منتزعه چنين است.

گونه سوم: اتحادى. صفت با موصوف جز در ظرف تحليل عقل مباينتى ندارد، مانند حمل ذاتيات اشياء بر همان اشياء. حمل وجود بر اشياء از اين قبيل است. وجود با ماهيت متحد است و از آن منفك نمى‌شود. البته وضوح اين مطلب بنابر اصالت وجود است، اما بنابر اصالت ماهيت مسئله محتاج توضيح است.

ثبوت چيزى براى چيز ديگرى، تنها ثبوت موصوف را در ظرف اتصاف مى‌طلبد.

اما مقتضى ثبوت صفت در آن ظرف نيست، اگرچه بعضى صفات به وجودى مغاير وجود موصوف موجودند. مدرس طهرانى در اين باره با ميرداماد همداستان است و رأى سيد سند را در اين زمينه نادرست مى‌شمارد.

اصل دوم: عارض دوگونه است: اول، عارض وجود مانند عروض سفيدى بر جسم، فوقيت براى آسمان در خارج، و كليت و نوعيت براى انسان. دوم: عارض ماهيت، مانند عروض فصل براى جنس و تشخص براى نوع. حكيم مؤسس در اين زمينه با صدر المتألهين موافق است و رأى مؤسس حكمت متعاليه را تعميق كرده بر آن براهين تازه‌اى اقامه كرده است، بويژه برهان ابتكارى او در اينكه اعراض تابع وجود موضوع‌هاى خود هستند.

ابتكارات حكيم مؤسس در مسأله حمل از زمان نگارش مورد عنايت و توجه فلاسفه واقع شده است. بى‌شك پس از رأى تازه صدر المتألهين در باب تقسيم حمل به شايع صناعى و اولى ذاتى، آراء مدرس طهرانى مهمترين و قوى‌ترين نظريات ارائه شده در باب حمل در حوزه فلسفه اسلامى است. اهميت آراء حكيم مؤسس در باب حمل به حدى است كه بدون رجوع به اين آراء هر بحثى در بحث حمل ناقص و ابتر خواهد بود. ما در اين مقدمه به اقتضاى مقام به گزارش اجمالى از مفاد اين رساله شريفه اكتفا كرديم، تحليل انتقادى آراء ابتكارى حكيم مؤسس در باب حمل را در كتابى مستقل همراه با تحليل ديگر آراء جديد آقا على مطرح كرده‌ايم.

٥. تعليقات الشواهد الربوبية

«الشواهد الربوبية فى المناهج السلوكية» حاوى خلاصه آراء صدر المتألهين در حكمت متعاليه است. ملاصدرا اين كتاب را بعد از المبدء و المعاد و شرح الهداية الاثيرية و