مى‌شود. نفس با اين بدن كه حاصل قدرت خيال بر اختراع بدن است در آخرت محشور مى‌شود و همين بدن مخلوق نفس نيز ثواب يا عقاب اخروى را مى‌چشد. بدن اخروى بمنزله سايه و پرتو نفس است و به تناسب نفس، ظلمانى يا نورانى خواهد بود. اين بدن بگونه‌اى است كه هر كس آنرا ببيند، بلافاصله تصديق خواهد كرد كه اين همان بدن دنيوى است. ملا صدرا براى استدلال فلسفى خود، پذيرش برخى اصول حكمت متعاليه را به عنوان مقدمه شرط دانسته است، اين اصول مقدماتى در آثار مختلف او همچون اسفار، المبدء و المعاد، الشواهد الربوبية، زاد المسافر، متفاوت است و عدد آنها بين هفت تا دوازده در تغيير است [١]. به نظر صدر المتألهين قدّس سرّه با تدبر در اصول ياد شده به شرط سلامت از اعوجاج به يقين دانسته خواهد شد كه همين بدن عينا در روز قيامت محشور مى‌شود و آنچه در معاد بازمى‌گردد، مجموع نفس و بدن عينا همان شخص دنيوى است. هر قوه‌اى از قواى نفسانى و غير نفسانى كمال خاص و لذت و الم شايسته خود را دارد و به اعتبار آنچه انجام داده، جزا يا پاداش خواهد ديد، هر جوهر طبيعى داراى حركت ذاتى است و با نفوس و طبايع به سوى حق تعالى در حركت است و به طرف او جذب مى‌شود. هر كس اين امر برايش محقق شود به لزوم بازگشت همه چيز يقين خواهد كرد. اين مسأله مقتضاى حكمت بارى تعالى و وفاى به عهد و وعده و وعيد الهى و لزوم مكافات و مجازات در طبيعت مى‌باشد.

پاسخ دوّم: بيش از دو قرن و نيم بعد از صدر المتألهين، حكيم مؤسس، آقا على مدرس طهرانى قدس سره جواب صاحب اسفار را تمام ندانست. وى ضمن پذيرش اكثر اصول صدرايى، به نتيجه‌اى متفاوت با نتيجه صدر المتألهين قدّس سرّه رسيد. به نظر آقا على، نفس پس از مفارقت از بدن دنيوى اگرچه رابطه تدبيرى او نسبت به بدن گسسته مى‌شود، اما در بدن ودايع و آثارى ذاتى بجاى مى‌گذارد، به نحوى كه هر بدنى از ديگر بدنها

[١]. اسفار، السفر الرابع، الباب الحادى عشر، الفصل الاول الى الثالث، ج ٩ ص ١٨٥- ٢١٨.

المبدء و المعاد، المقالة الثانية، ص ٣٧٢- ٤٣٢.

الشواهد الربوبية، المشهد الرابع، الشاهد الاول، من الاشراق الاول الى الثالث، ص ٢٦١- ٢٦٨.

زاد المسافر، اول شرح برزاد المسافر ملاصدرا، معاد جسمانى، تصحيح سيد جلال الدين آشتيانى، تهران ١٣٥٤ ش.