مى‌باشد؟ متكلمان غالبا از انحصار معاد در معاد جسمانى دفاع كرده‌اند، و حكيمان مسلمان و محققان از متكلمين از آغاز به اثبات معاد جسمانى و روحانى توأمان كمر بسته‌اند. بقول حكيم مؤسس در ميان فلاسفه اسلامى كسى را سراغ نداريم كه با انكار معاد جسمانى، معاد را منحصر در معاد روحانى دانسته باشد، يا اينكه در جسمانى و روحانى بودن معاد متوقف مانده باشد.

نزاع دوّم: واضح است كه بر معاد روحانى فارغ از دليل عقلى مى‌توان به ظواهر برخى آيات و روايات نيز تمسك كرد. ادله نقلى بويژه نص برخى آيات و روايات معتبر بر معاد جسمانى دلالت دارد. آيا فارغ از طريق نقلى، اثبات معاد جسمانى عقلا ممكن است؟

تا قرن دهم رأى حكيمان مسلمان بر اين تعلق گرفته بود كه طريق منحصر اثبات معاد جسمانى طريق نقلى است و اين بحث فراتر از طور عقل مى‌باشد. شيخ الرئيس ابن سينا رئيس فلاسفه اسلام خاضعانه پذيرش معاد جسمانى را منوط به تصديق صادق مصدّق اعلام كرده، عجز فلسفه را از اثبات اين مهم خاطر نشان مى‌سازد. هرچند بعضى خضوع علمى ابن سينا را بد تعبير كرده، او را منكر معاد جسمانى دانسته‌اند. در قرن دهم در حوزه عقلى شيراز در زمينه بحث عقلى از معاد جسمانى، نخستين قدم از سوى مير غياث الدين منصور دشتكى برداشته شد، اين رأى بلافاصله توسط معاصر وى جلال الدين دوانى مورد نقد قرار گرفت. چندى بعد صدر المتألهين شيرازى با تمسك به مبانى ابتكاريش در حكمت متعاليه، نخستين برهان فلسفى بر معاد جسمانى را اقامه مى‌كند.

نزاع سوم: مراد از معاد جسمانى چيست؟ در اينكه در قيامت بدنى محشور مى‌شود.

ترديدى نيست. اما آيا بدن محشور شده بدنى عنصرى است يا جسم اثيرى يا بدن مثالى يا حتى بدن هور قليايى؟ جمعى از فلاسفه به دلايلى حشر بدن دنيوى را در قيامت محال دانسته‌اند، از سوى ديگر نصوص دينى دال بر معاد جسمانى را نيز باور داشته‌اند، لذا راه حل مسأله را قائل شدن به حشر بدن مثالى يا بدن هور قليايى يا اتحاد نفس و اجسام فلكى (اثيرى) دانسته‌اند. رأى تعلق نفس به افلاك اثيرى ناسازگار با ظواهر دينى و فاقد دليل عقلى معتبر است. قول شهاب الدين سهروردى درباره حشر بدن مثالى نيز با انتقادات جدى مواجه است. حشر بدن هور قليايى نيز مانند ديگر آراء قائل اين قول متهم به دور بودن از مبانى فلسفه مى‌باشد. رأى غالب قائلين به معاد جسمانى قول به حشر بدن عنصرى دنيوى در رستاخيز است.