جسمانى)، و نيز مقدمه تحليلى المبدء و المعاد صدر المتألهين به تفصيل پس از توضيح رأى آقا على مدرس به نقد آراء حكيم مؤسس دست يازيده، از مبناى صدر المتألهين در مسأله معاد جسمانى جانبدارى كرده است. [١] استاد محترم آقاى دكتر غلامحسين ابراهيمى دينانى در نخستين اثر مستقل در زمينه تشريح آراء حكيم مؤسس بنام معاد از ديدگاه حكيم مدرس زنوزى به تحليل آراء آقا على درباره معاد جسمانى پرداخته است. [٢] وى كوشيده است آراء آقا على در اين رساله را در قالب ده مسئله فلسفى به شيوه صدر المتألهين به سامان آورد.

نقد و بررسى اعراضات استاد آشتيانى به آراء حكيم مؤسس و تحليل انتقادى رأى انتقادى آقا على از حوصله اين مختصر بيرون است، اين مهم را به تفصيل در كتابى مستقل مطرح كرده‌ايم.

٣. رسالة فى الوجود الرابط

آقا على در رساله خود نوشت سرگذشت اين رساله را در زمره آثار خود ذكر نكرده است، در ديگر آثارش نيز به آن اشاره‌اى نشده است. اين رساله تنها اثر حكيم مؤسس است كه عليرغم تفحص فراوان نسخه خطى آن را بدست نياورديم.

استاد آشتيانى در مقدمه يكى از آثار ملا عبد الله مدرس زنوزى متذكر شده است كه:

«... يكى از دوستان رساله وجود رابطى آقا على مدرس زنوزى فرزند مؤلف را كه يكى از شاگردان او در زمانى كه به درس او مى‌رفته است، و از روى نسخه مؤلف استاد استنساخ نموده است، براى حقير فرستادند ... خط اين رساله خيلى شبيه است به خط مرحوم آقا شيخ غلامعلى شيرازى از اعاظم تلاميذ آقا على حكيم. چون حواشى آقا شيخ غلامعلى بر مقدمه‌

[١]. سلسله مقالات استاد سيد جلال الدين آشتيانى تحت عنوان «معاد جسمانى» از سال ١٣٥١ در نشريه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد منتشر شد. چاپ دوم اين سلسله مقالات تحت عنوان شرح بر زادالمسافر ملا صدرا، معاد جسمانى در سال ١٣٥٩ در تهران منتشر شد. (نقد آراء آقا على، ص ٢٥٢- ٣٢٠). مقدمه المبدء و المعاد ملا صدرا، (تهران، ١٣٥٤ ش) ص ٥٢- ٨٨. بين دو اثر استاد آشتيانى در زمينه نقد آراء آقا على شباهت فراوان به چشم مى‌خورد. مطالب اثر اخير اخص از مطالب اثر قبلى است.

[٢]. دكتر غلامحسين ابراهيمى دينانى، معاد از ديدگاه حكيم مدرس زنوزى، تهران، ١٣٦٨، انتشارات حكمت، ٢٩٨ صفحه.