مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٢١ - ٢ رسالة سبيل الرشاد فى اثبات المعاد

١٣- آنچه گذشت، روش فاعليت خداوند و جريان مشيّت و اراده او در هستى است.

فاعليت نفس، نسبت به قوايش، نشانه فاعليت خداوند و حكايت وجود و افاضه اوست. آرى سرّ وحدت در اعيان پيداست.

آنچنانكه شيوه حكمت متعاليه است، «رسالة فى التوحيد» با بحث عقلى برهانى آغاز مى‌شود و با ذوق عرفانى خاتمه مى‌پذيرد، همچنانكه در اين سفر روحانى، تأييدات قرآنى چراغ راهند. سالك از سه طريق قرآن و برهان و عرفان به يك مقصد مى‌رسد، يعنى به توحيد، كه «وحده لا اله الا هو» است.

٢. رسالة سبيل الرشاد فى اثبات المعاد

آقا على در رساله خود نوشت سرگذشت در معرفى آثار خود از جمله نوشته است:

«رساله‌اى در اثبات معاد جسمانى مسمى به سبيل الرشاد فى اثبات المعاد، تخمينا هزار و پانصد بيت.» [١] حكيم مؤسس در آغاز اين رساله آورده است: «اين تعليقه‌اى از تعليقاتم بر مباحث معاد اسفار اربعه صدر الحكماء و المتألهين است كه از آن استخراج كرده، به درخواست برخى برادران دينى رساله‌اى مختصر مخصوص به اثبات معاد جسمانى براساس برهان عقلى براساس قواعدى كه حكماى محقق الهى تحقيق كرده‌اند، قرار دادم و آنرا سبيل الرشاد فى اثبات المعاد ناميدم.» اين رساله در آغاز تعليقه‌اى بود در حدود چهار صفحه در ذيل قول صدر المتألهين «و التحقيق فى التوفيق بينها» [٢] (الاسفار، السفر الرابع، الباب العاشر، الفصل الحادى عشر) كه به خط آقا على باقى مانده، وى سپس اين تعليقه را گسترش داده، به اين رساله با ارزش تبديل كرده است. آقا على مدرس در بدايع الحكم به رأى ابتكارى خود در اين رساله در اتحاد قوس صعودى و قوس نزولى استناد كرده است: و در رساله سبيل الرشاد فى اثبات المعاد برهانى خاص به آن رساله بيان نموده‌ام». [٣] رساله سبيل الرشاد فى اثبات المعاد كثير النسخه‌ترين اثر مدرس طهرانى است:

[١]. رجوع كنيد به جلد سوم مجموعه مصنفات حكيم مؤسس.

[٢]. اسفار، ج ٩ ص ١٨٣. تعليقه ١٦٣٣، جلد اول مجموعه مصنفات حكيم مؤسس، صفحه ٦٦٨ تا ٦٧١.

[٣]. بدايع الحكم، صفحه ١٧٢.