علميّه مردى بوده كذّاب و قليل الورع و الديانة. بنوشته معجم الادبا با آن‌همه ذكاوت و فطانت كه وحيد دنيا بوده بسيار بدزبان و هرزه‌دراى، طعن و توهين و تحقير ديگران دكان خودفروشى او بلكه بنوشته ابن خلّكان بدعقيده هم بوده است. از صاحب ابن عبّاد و وزير مهلبى كه بعد از استحضار از سوء عقيده او تصميم قتلش داده بودند فرارى بود.

موافق نقل معتمد از تاريخ ابن حوزى، زنادقه اسلام سه كس بوده‌اند: ابن الراوندى، ابو العلاء معرى، ابو حيان توحيدى و صدمه اسلامى ابو حيّان بيشتر از ديگران بوده است بارى تأليفاتى نيز بدو منسوب دارند:

١- اخلاق الوزيرين و ظاهرا همان مثالب مذكور ذيل است ٢- الاشارات الالهية ٣- الامتاع (الامتناع خ ل) و الموانسة ٤- البصائر و الذخائر ٥- الحج العقلى اذا ضاق الفضاء عن الحج الشرعى و در روضات الجنان گويد كه اين كتاب ابو حيان نظير كتاب حسين بن منصور حلاج است كه در حج فقرا از اختراعات خودش نوشته و سبب عمده قتل وى گرديد ٦- رياض العارفين ٧- الصديق و الصداقة و بنوشته معجم الادباء در سال چهار صد تمام هجرت از مسوده بمبيضه نقل شده است ٨- مثالب (ثلب خ ل) الوزيرين كه دو مجلد بوده و حاوى مطاعنى است كه به دو نفر وزير روشن‌ضمير صاحب بن عباد و ابو الفضل ابن العميد بسته است و ابن خلكان گويد كه در اين كتاب به دو نفر وزير معظم تاخته، نقائص ايشان را شمرده، فضائل ايشان را سلب كرده و نهايت تعصب بكار برده و انصاف ننموده است. پس گويد موافق آنچه خودم تجربه كرده و از موثقين نيز شنيده‌ام اين كتاب بسيار شوم و بدميمنت است، هركه تملكش نمايد احوالش واژگون گردد و بعضى از اسباب تأليف اين كتاب را هم در شرح حال ابن عباد اسمعيل تذكر خواهيم داد ٩- المحاضرات و المناظرات ١٠- المقامات ١١- المقايسات.

وفات توحيدى بنوشته كشف الظنّون سال سيصد و هشتادم و در روضات از بعض معاجم نقل كرده كه در حدود سال مذكور و يا بعد از آن بوده پس از بعض تواريخ معتبره شيراز نقل كرده كه بسال سيصد و شصتم هجرت در شيراز وفات يافته است نگارنده گويد:

موافق آنچه فوقا در تاريخ تأليف كتاب صديق و صداقت اشاره شد در سال چهار صد تمام هجرت در قيد حيات بوده و وفات او ظاهرا بعد از آن تاريخ ميباشد بلكه در طبقات الشافعية او را از رجال قرن پنجم شمرده و در سوء عقيده او نيز توقف كرده است.

(ص ٧٤٤ ت و ٥ ج ١٥ جم و ١٧٣ ج ٢ كا و ٣٠٤ مط و ١٤ هب و ٢ ج ٤ طبقات الشافعية)