بن دول بن حنيفة بن لجيم، از قبيله بنى حنيفه و بهمين جهت به حنفيه ملقّب بود و محمد را ابن الحنفية و همچنين بعضا محمد حنيف و محمد حنفى گفتن نيز از همين راه است. ولادت او در سال بيست و يكم هجرت واقع شد و در تحت تعليم و تربيت حضرت على ع در علوم حقّه دينيّه مانند ابن عباس بمقامى عالى رسيد، علم و ورع و تقوى و صولت و قوت و شجاعت او معروف و بموجب خبر مرتضوى ع يكى از محامد اربعه بوده كه اصلا بمعصيت خداوندى رضا نداده بوده‌اند. سه ديگر عبارت از محمد بن ابى بكر و محمد بن جعفر و محمد بن ابى حذيفه ميباشد. در شدت قوت او نوادرى در تاريخ ابن خلّكان و غيره منقول، بيش از حد طرف توجه حضرت امير المؤمنين ع و بعد از سبطين، اكمل و ارشد اولاد آن حضرت و در صفّين و جمل نيز علمدار بوده است.

اما ادّعاى امامت كردن او كه بعد از واقعه كربلا (بشبهه اينكه حضرت حسين ع تعيين امام نكرده) خود را بواسطه كبر سنّ و كفو و همدوش بودن برادرش (در اينكه هردو فرزند على بوده‌اند) اولى بامامت ميدانست اخيرا در نظر خودش واضح البطلان بود پس از آنكه حضرت امام سجّاد ع امامت خود را (كه حضرت حسين ع در مدينه پيش از مسافرت عراق، در كربلا پيش از شهادت وصيّت كرده بوده) متذكر شد و هم تذكّرش داد كه خداوند عالم وصيّت و امامت را در نسل حسينى قرار داده است از آن دعوى منصرف و آن شبهه مرتفع گرديد. بالخصوص بعد از محاكمه پيش حجر الاسود و شهادت صريحه حجر بوصايت و امامت حضرت سجّاد ع (بشرحيكه در كتب مربوطه مشروحا نگارش يافته) ديگر نادم و بامامت آن حضرت معتقد شد بلكه بموجب بعضى از اخبار وارده، بعد از شهادت دادن حجر، بقدمهاى آن حضرت افتاد و ديگر اصلا بمقام منازعه برنيامد.

وفات او بسال هفتاد و يكم يا دويم يا سيّم يا هشتادم يا هشتاد و يكم هجرت بنابر مشهور در مدينه واقع و در بقيع مدفون گرديد، يا بقولى در طايف وفات يافته و هم در آنجا مدفون است. بهرحال اصل وفات او مسلّم و جاى ترديد نميباشد و اينكه فرقه كيسانيه سابق الذكر، امام غايب حى و مهدى منتظرش دانند باطل و دور از صحت بوده تحقيق آن موكول بكتب‌