اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٣٤ - تحقيق در ارتباط با مفهوم استثناء

دلالت مى‌كند؟ به نظر مى‌رسد كه در باب استثناء اگر ما قائل به حصر شويم، حصر در ارتباط با منطوق است و ربطى به مفهوم ندارد، زيرا منطوقْ همه چيز را بيان كرده و نوبت به مفهوم نمى‌رسد. «جاءني القوم إلّا زيداً»، هم مى‌گويد: «قوم آمدند» و هم مى‌گويد:

«زيد نيامد» و هم مى‌گويد: «نيامدن منحصر به زيد بود» ديگر چيزى براى مفهوم باقى نمى‌ماند. در ساير موارد، قضيّه مفهوميه ما در ايجاب و سلب با قضيه منطوقيه مخالف بود. لذا ناچار بوديم آن را در دايره مفهوم داخل كنيم ولى در اينجا هرچه مى‌خواهيم، قضيّه منطوقيه برآن دلالت مى‌كند و چيزى نداريم كه در دايره مفهوم بيندازيم. بله در مورد ساير الفاظى كه دلالت بر حصر مى‌كنند- مثل كلمه انّما [١]- ممكن است كسى قائل به مفهوم شود، زيرا به دنبال كلمه انّما، فقط يك حكم مطرح مى‌شود و عدم آن حكم از دلالت انّما بر حصر استفاده مى‌شود. و ممكن است كسى بگويد:

«دلالت انّما بر حصر، مانند دلالت «ان» و «اذا» است كه قائل به مفهوم شرط مى‌گفت:

«اين‌ها براى دلالت بر علّيت منحصره وضع شده‌اند». خلاصه اين كه حصر در باب استثناء با حصر در باب ساير ادوات دالّ بر حصر، فرق دارد. هرچند اين مسئله، ثمره مهمى ندارد.

[١]- و «بل» اضرابيه و تعريف مسند و ...