اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١١٦ - بحث دوّم مفهوم وصف

بايد عنوان «غنم بودن» در ناحيه مفهوم محفوظ بماند ولى وصف آن از بين برود.

آنجا «جاءك» تبديل به «لم يجئك» شد و اينجا «السائمة» به «غير السائمة» تبديل شود. بر خلاف‌ بعضى از شافعيه‌ كه گفته‌اند [١]: ما از «في الغنم السائمة زكاة» استفاده مى‌كنيم كه «ابل معلوفه، زكات ندارد». با اين كه در اينجا نه وصف وجود دارد و نه عنوان موصوف محفوظ مانده است. ولى ظاهراً ما نمى‌توانيم اسم اين را مفهوم بگذاريم، بله ممكن است اين مطلب از راه ديگرى استفاده شود ولى نمى‌توان آن را به حساب مفهوم گذاشت. امّا اگر بين وصف و موصوف نسبت‌ تباين‌ وجود داشته باشد، ما در همان منطوق هم با مشكل مواجه مى‌شويم و ديگر نوبت به مفهوم نمى‌رسد. مثل اين كه بگويد:

«أكرم إنساناً غير مستوي القامة». روشن است كه انسانيت با غير مستوى القامه بودن تباين دارد و جمع بين اين دو در عالم منطوق هم صحيح نيست و نوبت به عالم مفهوم نمى‌رسد. امّا اگر بين وصف و موصوف، نسبت‌ تساوى‌ وجود داشته باشد، ظاهر اين است كه چنين چيزى از دايره نزاع در باب مفهوم خارج است، زيرا ما در باب مفهوم مى‌خواهيم ببينيم آيا حكم موجود در منطوق- كه براى موصوف واجد صفت است- از موصوف فاقد اين صفت، منتفى است يا نه؟ و اگر بين صفت و موصوف، نسبت تساوى وجود داشته باشد، چگونه مى‌توانيم جايى را فرض كنيم كه موصوفْ تحقق داشته باشد ولى صفت تحقق نداشته باشد؟ مگر اين كه آن را از دايره مفهوم وصف خارج كرده و در دايره مفهوم لقب بيندازيم و كسى قائل به ثبوت مفهوم براى لقب نيست. امّا اگر بين وصف و موصوف، نسبت‌ عموم و خصوص مطلق‌ وجود داشت، ولى موصوفْ اخصّ مطلق از وصف بود، يعنى وصفْ در جميع موارد تحقق داشت، خواه موصوف وجود داشته باشد يا موصوفْ وجود نداشته باشد. آيا چنين موردى مى‌تواند

[١]- المنخول للغزالي، ص ٢٢٢