اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٢٧ - صورت سوّم دوران بين متباينين با اتّصال مخصِّص

صورت سوّم: دوران بين متباينين با اتّصال مخصِّص‌

مثل اين كه مولا بگويد: «أكرم العلماء إلّا زيداً» و در بين علماء دو نفر به نام «زيد» وجود داشتند. يكى «زيد بن عَمرو» و ديگرى «زيد بن بكر» و ما ندانيم كدام يك از اين دو استثناء شده‌اند. البته با اين فرض كه مستثنى‌ يك نفر بوده و قرينه‌اى بر تعيين آن وجود نداشته باشد. نه اين كه معناى عامِ «من يسمّى بزيدٍ»- كه شامل هر دو است- اراده شده باشد. نتيجه اين ترديد ما اين مى‌شود كه ما وقتى با هريك از اين دو زيد برخورد مى‌كنيم نمى‌دانيم آيا اكرام او واجب است يا نه؟ با توجه به اين كه مخصّص متصل، مانع از انعقاد ظهور براى عامّ است مى‌گوييم:

در اينجا اصالة العموم و اصالة الظهور نسبت به ماعداى اين دو نفر به قوّت خود باقى است، [١] امّا نسبت به اين دو نفر اصالة العموم و اصالة الظهورى وجود ندارد، زيرا اگر كلام بخواهد ظهور در وجوب اكرام هر دو زيد داشته باشد، خلاف فرض است، چون ما مى‌دانيم كه يك «زيد» از «أكرم العلماء» استثناء شده است. و اگر بخواهد ظهور در وجوب اكرام يكى از آن دو «زيد» داشته باشد، راهى براى تعيين آن نداريم، چون هيچ‌كدام ترجيحى بر ديگرى ندارند. در نتيجه «أكرم العلماء» نسبت به اين دو فرد اجمال پيدا مى‌كند و از دايره ظهور خارج مى‌شود. اجمال آن‌هم اجمال حقيقى است نه اجمال حكمى. اجمال حقيقى به اين معناست كه وقتى كسى با «أكرم العلماء إلّا زيداً» برخورد مى‌كند، نه مى‌تواند بگويد:

«اين كلام، ظهور در وجوب اكرام زيد بن عَمرو دارد» و نه مى‌تواند بگويد: «ظهور در وجوب اكرام زيد بن بكر دارد» و نه مى‌تواند بگويد: «ظهور در وجوب اكرام هر دو «زيد» دارد».

[١]- يعنى اگر شك كنيم كه آيا «بكر عالم» هم استثناء شده است يا نه؟ به اصالة العموم مراجعه مى‌كنيم.