اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٠٥ - نظريّه مرحوم آخوند

مى‌گوييم: «كلمه «العلماء» در «كلّ علماء» استعمال شده است». سپس مى‌فرمايد: اراده بر دو نوع است: استعمالى و جدّى. ١- اراده استعمالى‌: چيزى است كه متكلّم مى‌خواهد آن را به وسيله لفظ تفهيم كند. و به عبارت ديگر: اراده استعمالى چيزى است كه متكلّم مى‌خواهد لفظ خودش را در آن معنا استعمال كند. و بر اين اساس، معنايى كه متكلّم لفظ را در آن استعمال كرده، مراد استعمالى‌ مى‌گويند. ٢- اراده جدّى‌: در بعضى از موارد، هرچند مراد استعمالى مولا توسعه دارد ولى غرض و هدف جدّى او به دايره محدودترى تعلّق مى‌گيرد. مثلًا هدف جدّى او عبارت از «اكرام علماى غير فاسق» است ولى در مقام استعمال، «أكرم العلماء» مى‌گويد و «العلماء» را هم در «كلّ علماء» استعمال مى‌كند. در اينجا اين‌ سؤال‌ مطرح مى‌شود كه مولا چه هدفى از اين دو اراده دارد. مولا ابتدا «أكرم العلماء» را گفته و همين امر باعث شده كه مخاطب تصور كند كه مراد جدى مولا- مانند مراد استعمالى‌اش- عموميت دارد، پس از مدّتى «لا تكرم الفسّاق من العلماء» را مطرح كرده تا مخاطب بفهمد كه مراد جدّى مولا غير از مراد استعمالى اوست. چرا مولا چنين كارى را كرده است؟ چرا از همان اوّل نگفته است: «أكرم العلماء غير الفاسقين»؟ براى‌ پاسخ‌ به اين سؤال، ابتدا بايد مقدّمه‌اى‌ را ذكر كنيم و آن مقدّمه اين است كه: شارع مقدّس اسلام، همان‌طور كه در تفهيم و تفهّم، سيره عقلائيه را مراعات كرده- يعنى مقاصد او، از ظواهر كلماتش استفاده مى‌شود و لغت خاصّى براى خودش اختراع نكرده است‌ [١]- در اصل قانون‌گذارى نيز طريقه عقلاء را رعايت كرده و طريق خاصّى براى خودش اخذ نكرده است. يعنى همان‌طور كه عقلاء ابتدا قانونى را به نحو عموم وضع مى‌كنند و سپس تبصره‌هايى در ارتباط با آن مطرح مى‌كنند، شارع مقدّس‌

[١]- مگر در مورد بعضى از عناوين، بنا بر قول به حقيقت شرعيه.