هركدام از اين دو صورت باشد، اعتقاد ما، مبنى بر اين‌كه: «ممكن است الف ب نباشد»، ظنّ ناميده مى‌شود. امّا در صورت اول، ظنّ ما ظنّ صادقى است كه با جهل متضادّ آميخته است، زيرا شأن «الف» اين است كه «ب» را حتما داشته باشد.

(٥٠٨) - اگر: (١) الف ب باشد، و

(٢) شأن الف اين باشد كه ب را نداشته باشد و

(٣) نداشتن ب براى الف، فى نفسه يا در وقتى از اوقات جايز باشد، هرچند از نظر وجود و عالم خارج غالبا ب را داشته باشد؛ و ما به (١) و (٢) اعتقاد داشته باشيم؛ اين اعتقاد، علم محسوب مى‌شود نه ظنّ.

(٥٠٩) - «به‌حسب سنجش آن با وجود»، يعنى: به‌حسب سنجش آن با نفس الامر و عالم خارج.

(٥١٠) - يعنى در خصوص ظن دو ملاحظه مى‌توان داشت (و البته اين دو ملاحظه را مى‌توان درباره‌ى هر اعتقاد ديگر نيز داشت): (١) ملاحظه‌اى در ارتباط با فاعل شناسايى و (٢) ملاحظه‌اى در ارتباط با متعلّق شناسايى. از جهت ملاحظه‌ى (٢) ثبوت محمول بر موضوع در نفس الامر، ضرورى نيست و امكانى است؛ به همين‌سان از جهت ملاحظه‌ى (١) اعتقاد ما در خصوص امر مظنون ضرورتا صادق نيست، بلكه ممكن است صادق باشد و ممكن است كاذب باشد.

(٥١١) - براى اين قسم از ظنّ- يادداشت شماره‌ى ٥٠٥ و متن مربوط به آن.

(٥١٢) - صورت اوّل در يادداشت شماره‌ى ٥٠٧ پيش از اين.

(٥١٣) - يعنى شخص اعتقاد داشته باشد كه:

(١) الف ب است،

و همين شخص كذب اعتقاد خود را جايز بداند، يعنى:

(٢) ممكن است الف ب نباشد.

اين نوع اعتقاد، ظنّ صادق آميخته با جهل بسيط است.

(٥١٤) - يادداشت‌هاى ٥١١ و ٥٠٥ و متن مربوط به آن‌ها.

(٥١٥) - يادداشت‌هاى ٥١٢ و ٥٠٧ و متن مربوط به آن‌ها.

(٥١٦) - يادداشت شماره‌ى ٥١٣.

(٥١٧) - منظور ابن سينا اين است كه اين‌طور نيست كه اگر حدّ اوسطى نتيجه‌ى ضرورى و يقينى توليد نكند، حتما بايد نتيجه‌ى ممتنع توليد كند، زيرا چه‌بسا چنين حدّ اوسطى نتيجه‌ى واجب توليد كند.

(٥١٨) - استاد عفيفى در مقدمه‌ى خود بر «برهان» (- صفحه‌ى ٤١) خاطرنشان كرده است كه اين فصل در هيچ يك از نسخه‌هاى خطّى عنوان ندارد. در اين فصل، ابن سينا، در سه محور بحث كرده است: