الذهنى أصلح من الفكرى؛ فأن الذهنى أعم من الفكرى و الحدسى و الفهمى: فإن الفكرى هو الذى يكون بنوع من الطلب؛ فيكون هناك مطلوب ثم تتحرك النفس إلى طلب الأوسط على الجهة المذكورة فى اكتساب القياس. فلا تزال تستعرض الأمور المناسبة إلى أن تجد حد أوسط. و أما الحدسى فهو أن يكون المطلوب إذا سنح للذهن تمثّل الحد الأوسط عن غير طلب. و هذا كثيرا ما يكون. أو تكون إحدى المقدمتين سانحة للذهن فيضاف إليها دفعة حد إما أصغر و إما أكبر، فتخلق نتيجة من غير فكر و لا طلب. و أما الفهمى فهو ألّا يكون الحد الأوسط حصل بطلب و لا بسنوح، بل بسمع من معلّم من خارج، و الذهن هو الذى يتلقى جميع هذا.

(٢٢) برخى گفته‌اند عبارت «هر تعليم و تعلّم ذهنى» از نظر صحّت در حدّ عبارت «هر تعليم و تعلّم فكرى» نيست، و اين گوينده خواسته تا با قيد «فكرى» [تعليم و تعلّم‌] حسّى را خارج كند. ايرادى كه بر [نظريه‌ى قبلى‌] آن‌ها وارد شد بر اين‌ها هم وارد است. و [علاوه بر آن‌] اشكال ديگرى [هم در اين‌جا مطرح است‌] و آن اين است كه ذهنى عبارت از آن چيزى است كه با ذهن كسب مى‌شود و ذهن غير از حسّ است. بنابراين چه نيازى براى جدا ساختن ذهنى از حسّى وجود دارد؟ به نظر من [قيد] ذهنى از [قيد] فكرى اصلح است، زيرا [تعليم و تعلّم‌] ذهنى از [تعليم و تعلّم‌] فكرى و حدسى و فهمى اعمّ است: در حقيقت تعليم و تعلّم فكرى نوعى جست‌وجو است؛ پس در اين نوع تعليم و تعلّم مطلوبى وجود دارد كه نفس براى دست‌يابى به حدّ وسط آن حركت مى‌كند، به نحوى كه در كيفيت كسب قياس گفته شده است. و امور مناسب با مطلوب را پى‌درپى مورد بررسى قرار مى‌دهد تا آن‌كه به حدّ اوسط نايل شود. امّا [تعليم و تعلّم‌] حدسى آن است كه وقتى مطلوب براى ذهن پديدار شد، حدّ وسط [آن‌] بى هرگونه جست‌وجو متمثّل شود؛ و اين امرى است كه بسيار اتّفاق مى‌افتد. يا اين‌كه يكى از دو مقدمه براى ذهن پديدار شود، و حدّ ديگرى بر آن اضافه گردد- خواه حد اصغر، خواهد حدّ اكبر ١٧- و از اين طريق نتيجه بى هرگونه فكر و جست‌وجو به وجود آيد. و امّا [تعليم و تعلّم‌] فهمى آن است كه در آن حدّ وسط نه از طريق جست و جو و نه از طريق پديدار شدن، بلكه، توسط شنيدن از معلّمى كسب شود؛ و ذهن چيزى است كه تمام اين موارد [سه‌گانه‌ى تعليم و تعلّم‌] را در خود دارد.

(٢٣) فإن قال قائل إن الفهمى هو فكرى أيضا: لأن النفس عند ما تسمع تفكّر؛ فيقال له إن المعلم كلما أورد حدا للقياس فعلمه المتعلم من جهة التصور كان ذلك دفعة. ثم إذا