إذا برهنت قلت: فلان يشتهى الانتقام، و كل من اشتهى الانتقام غلى دم قلبه. فقدمت شهوة الانتقام و أخرت غليان دم القب. و الجنس دائما مع الحد الذى هو نتيجة البرهان.

(٧١٣) پس هرگاه خواستى اين حدود [سه‌گانه‌] را به صورت حدّ درآورى، آن‌ها را عكس مى‌كنى و اوّل چيزى كه ذكر مى‌كنى رعد است، سپس صوت حادث در ابر، و سپس خاموش شدن آتش در ابر؛ و مى‌گويى: رعد عبارت است از صوت حادث در ابر به خاطر خاموش شدن آتش در آن. بنابراين آنچه مبدأ برهان بود آخر حدّ و آنچه نتيجه‌ى برهان بود مبدأ حدّ واقع مى‌شود. و محدودى كه محمول آخر بود موضوع اين امور واقع مى‌گردد. و نظير اين حدّ، تعريف غضب است كه غضب عبارت از شهوت انتقام است و نظير كمال اين حدّ، به جوش آمدن خون قلب است كه نتيجه‌ى برهان است. بنابراين هرگاه خواستى حدّ تشكيل دهى جوشش خون قلب را مقدّم مى‌دارى و بعد علّت را كه شهوت انتقام است بعد از آن قرار مى‌دهى. و هرگاه خواستى برهان تشكيل دهى مى‌گويى: فلانى شهوت انتقام دارد، و هركسى شهوت انتقام داشته باشد خون قلبش به جوش مى‌آيد؛ كه شهوت انتقام را مقدّم و جوشش خون قلب را مؤخّر مى‌دارى. و جنس‌ ٦٢٤ دائما همراه حدّى است كه نتيجه‌ى برهان است.

(٧١٤) و قد ظن قوم أن الحد الذى هو نتيجة البرهان يكون لا محالة من المادة، و الذى هو مبدأ البرهان يكون من الصورة، و حسبوا أن توسط الأرض الذى هو المبدأ الفاعل للكسوف هو علة صورية للكسوف، و أن انمحاق الضوء علة مادية، و كانها من جهة مادة الكسوف، و ليس كذلك. بل تكون العلل المتوسطة و مبادئ البرهان من كل نوع.

(٧١٤) عدّه‌اى گمان كرده‌اند حدّى كه نتيجه‌ى برهان است ناچار از مادّه، و حدّى كه مبدأ برهان است از صورت است، و گمان كرده‌اند كه در وسط قرار گرفتن زمين كه مبدأ فاعلى كسوف است همان علّت صورى كسوف است، و محو شدن نور ماه علّت مادّى است، و گويى محو شدن نور ماه از جهتى مادّه‌ى كسوف است؛ و حال آن‌كه چنين نيست. بلكه علّت‌هاى متوسّط و مبادى برهان از هر نوعى مى‌تواند باشد.

(٧١٥) و المعلم الأول يجعل الحدّ التام المجتمع من الحدّ الذى هو مبدأ البرهان و الحد الذى هو نتيجة البرهان قسما من الأقسام، و يترك الحد الذى هو مبدأ البرهان اقتصارا على فهم المتعلم، و هو بالحقيقة قسم خارج مما ذكر، و هو الرّابع فى الحقيقة بعد