أما أن يكون الأكبر مقوما للأصغر فليس يقع إلا على الوجه المحدود. فإن طلب مطالب و قال: لما كان من حق الجنس ألا يحمل على النوع فكيف يعرف وجود النوع فى الأصغر و لا يعرف وجود جنسه؟ فالجواب عن ذلك أن الجنس- كما علمت- ليس مما لا يحمل جملة على النوع وجها من وجوه الحمل ألبتة، بل ما لم يخطر معناه بالبال، و معنى النوع بالبال، و لم يراع ألبتة النسبة بينهما فى هذه الحال، أمكن أن يغيب عن الذهن. فيجوز أن يخطر النوع بالبال و لا يلتفت الذهن إلى الجنس. و يجوز أن يخطر النواع بالبال محمولا على شى‌ء و لا يخطر حينئذ الجنس و لا حمله بالفعل بالبال فلا يحمل؛ لكنه إذا أخطر مع النوع بالبال حمل بالفعل على ما يحمل عليه النوع. فإن فرض ذلك الموضوع وحده و لم يلتفت إلى حمل النوع عليه، لم يخطر الجنس بالبال إلبتة. و ذلك أولى: فإن المخطر إياه بالبال كان يخطر و لا يخطر الجنس بالبال. فكيف إذا لم يخطر إلبتة؟

(٢٧٢) هرگاه امكان داشته باشد كه ثبوت عرض ذاتى به فصل يا جنس شى‌ء از ثبوت عرض ذاتى به خود شى‌ء واضح باشد، جايز است فصل يا جنس حد اوسط قرار داده شود.

همين‌طور چون امكان دارد [ثبوت‌] نوع عرض يا آنچه از طريق عرض تمييز داده شده است به شى‌ء اعرف باشد، جايز است اين [امر] اعرف حد اوسط قرار داده شود. امّا اين‌كه اكبر مقوّم اصغر باشد، ٢٥٤ اين واقع نمى‌شود مگر بر وجهى محدود. ٢٥٥ اگر كسى بگويد: از آن‌جا كه حق جنس اين است كه بر نوع حمل شود [زيرا چنين فرض كرديد] چگونه ثبوت نوع بر اصغر شناخته مى‌شود ولى ثبوت جنس نوع [بر اصغر] شناخته نمى‌شود؟ ٢٥٦ جواب اين است كه: ٢٥٧ البتّه اين‌طور نيست كه جنس- همان‌طور كه دانستى- مطلقا به هيچ وجهى از وجوه حمل، محمول واقع نمى‌شود، بلكه تا زمانى كه معناى جنس و معناى نوع به ذهن خطور داده نشود و نسبت بين آن‌ها در اين حال در نظر گرفته نشود، ممكن است مفهوم جنس از ذهن غايب باشد. و جايز است نوع به ذهن خطور داده شود و ذهن ملتفت جنس [آن نوع‌] نباشد. و جايز است كه نوع به عنوان محمول يك چيز به ذهن خطور داده شود ولى در اين حال جنس و حمل آن به صورت بالفعل به ذهن خطور داده نشود، در اين حالت جنس حمل نخواهد شد. لكن هرگاه جنس همراه نوع به ذهن خطور داده شود بر آنچه كه نوع بر آن حمل شود، بالفعل حمل خواهد شد. پس اگر اين موضوع به تنهايى فرض شود و حمل نوع بر آن مورد توجه نباشد، البته جنس به ذهن خطور داده نخواهد شد، و اين بديهى است كه آن كس كه فقط نوع را مورد توجه قرار مى‌دهد در واقع نوع را مورد توجه قرار مى‌دهد ولى جنس را مورد توجه قرار نمى‌دهد، چه‌رسد به اين‌كه حتما نوع را هم مورد توجه قرار نداده باشد.