برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ٥٤٣ - يادداشتها

مانند عدد زوج و عدد فرد؛ در اين صورت محمولات بر سبيل تقابل با موضوع علم مساوى‌اند و بر آن حمل مى‌شوند. يعنى مثلا زوجيت با مقابل خود كه فرديّت است با موضوع علم حساب كه عدد است مساوى است.

(٢٠١) - قسم اول يعنى ذاتيات باب ايساغوجى.

(٢٠٢) - يعنى مقدّمات بديهى.

(٢٠٣) - محمول زمانى «مقول بر كل» يا «مقول على الكلّ» است كه بر تك‌تك افراد موضوع صادق باشد.

(٢٠٤) - منظور از «جانشينى جنس موضوع» چيزى است كه در حكم جنس است ولى در اصل جنس نيست؛ زيرا بسيارى از مفاهيم مانند معقولات ثانيه جنس ندارند. (به پس از اين، يادداشت شماره‌ى ٢٦٠، مراجعه كنيد).

(٢٠٥) - منظور ابن سينا در اين پاراگراف اين است كه موضوع علم از دو حال خارج نيست: (١) يا يكى از جواهر است و (٢) يا يكى از اعراض است.

(١) اگر موضوع علم يك جوهر باشد، و محمولى براى اين موضوع عرضى ذاتى باشد، در اين صورت جنس آن محمول براى جنس موضوع عرض ذاتى است.

(٢) امّا اگر موضوع علم يك عرض باشد، محمولى كه براى اين موضوع عرض ذاتى است ضرورت ندارد كه جنس آن براى جنس موضوع عرض ذاتى باشد.

(٢٠٦) - مثال اخير ابن سينا در اين فقره مربوط به شكل زير است:

اين‌كه ابن سينا نوشت: «اين خط هرچند يك خط است امّا از نظر معنى و اعتبار دو خط است»، يعنى:

خط دو اعتبار دارد: (١) به يك اعتبار دو زاويه‌ى متبادل‌?,e ,?h را كه مساوى‌اند توليد مى‌كند و (٢) به اعتبار ديگر دو زاويه متقابل‌?e ,?f را كه مساوى‌اند به وجود مى‌آورد.

در شكل فوق زواياى‌?e ,?d ,?a h خارجى و چهار زاويه‌ى ديگر زواياى داخلى ناميده مى‌شوند.

(٢٠٧) - منظور از: «جنس فصل وقتى جنس لحاظ نشود»، اين است كه وقتى جنس فصل براى نوع جنس لحاظ