برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ١٠٥ - فصل دهم در بيان چگونگى عليت يك مفهوم خاص در انتاج حمل مفهوم عام بر مفهوم اخص، و تبيين فرق بين اجناس و مواد، و فرق بين صور و فصول
خاطر حصول سفيدى براى آنها، چه معنى فصل جنس و جنس آن براى جنس حاصل مىشود، هرچند براى نوع معين آن حاصل نشده باشند. و هرگز بدون تحصل براى جنس، براى نوع تحصل نمىيابند. پس اين دو قبل از معنى نوع براى معنى جنس حاصل مىشوند. پس آشكار و روشن است كه تحصل آنها براى جنس بالذات است و تحصلشان براى نوع از طريق جنس است. پس جنس سبب وجود آنها در نوع است: زيرا هرآنچه بالذات است سبب آن چيزى است كه بالذات نيست.
(١٢٢) و كذلك حال ما تحت النوع مع النوع: فإن قال قائل: إنا إذا قلنا إن كل ج حساس، و كل حساس حيوان، فأنتجنا أن كل ج حيوان، لم يمكن أن يزول هذا العلم ألبتة، و لم يمكنّا ألا نصدق بأنه لا يمكن ألا يكون كل ج حيوانا: فالجواب أن الأمر ليس هكذا، بل الحيوان، و إن لزم وجود الحساس، فليس بيّنا أن كل حساس حيوان بيانا يقينيا، بل بيانا وجوديا، أو هو بيان ما ببيان برهانى. و ذلك لأن معنى قولك حساس هو أنه شىء ذو حس من غير زيادة شرط، فليس يلزم ضرورة أن يكون ذلك لشىء من جهة أنه دو حس هو ذو اغتذاء و نمو و حركة مكانية، لا بأن تكون هذه المعانى مضمّنة فى الحساس تضمينا بالفعل، و لا بأن يكون العقل يوجب فى أول الأمر أن يكون كل حساس يلزمه هذه المعانى كلها بذاتها- و جملة هذه المعانى معنى الحيوان.
(١٢٢) و حال آنچه تحت نوع است با نوع به همينسان است: پس اگر كسى بگويد:
هرگاه بگوئيم «هر ج حساس است» و «هر حساس حيوان است» پس نتيجه بگيريم كه «هر ج حيوان است»، البته ممكن نيست اين علم زايل شود و براى ما امكان ندارد كه تصديق نكنيم كه «هر ج حيوان است»: پس در جواب گوئيم: چنين نيست، بلكه حيوان، هرچند با وجود حساس ملازم است، با بيان يقينى بيّن نيست كه هر حساس حيوان است بلكه با بيان وجودى يا با بيان برهانى به اين مطلب مىرسيم. زيرا معنى سخن تو وقتى مىگوئى: «حساس» بدون هرگونه شرط اضافى، اين است كه آن چيزى داراى حس است و ضرورتا لازم نمىآيد كه آن چيز از اين جهت كه داراى حس است داراى قوه تغذيه و رشد و حركت مكانى باشد، و اين معانى نه بالفعل در معنى حساس وجود دارند و نه عقل حكم مىكند كه هر حساس اين معانى را خودبخود داراست، و همه اين معانى همان معنى حيوان است.
(١٢٣) فإذن كون الحساس حيوانا بلا بيان آخر أمر ليس يتعيّن بالوجوب