بها. و كما أنه قد يقع لإنسان فى هذا الشى‌ء علم، و لآخر ظن، فكذلك يمكن أن يكون يقع لهذا علم بمبادئ ذلك العلم تتدرّج حتى تنتهى إليه، و أن يقع للآخر ظن بتلك المبادئ و المقدّمات، فيتدرج إلى ذلك الظن الذى هو نتيجة لها. فيكون الأول يرى فى تلك المقدمات و النتيجة رأيا صادقا، و يرى أنها لا تتغير عما هى عليه و أما هذا الثانى فيكون رأيه فيها صادقا إلا أنه خال عن الرّأى الثانى، أو مجوّز لغير ما يراه لحال يجوّز أن يستحيل.

فيكون الأول يعلم أن الشّى‌ء موجود، و يعلم لم هو موجود؛ و هذا الثانى يظن أنه موجود، و يظن أنه لم هو موجود. و إن لم يكن ذلك بمتوسطات، فيظّن أنه موجود فقط، و لا يظن لم هو موجود.

(٦١١) به‌طور كلى علم با ظنّ، در كيفيت اعتقاد، و در امورى كه علم بر آن‌ها اولويت دارد مخالف است. و همان‌طور كه گاهى اتفاق مى‌افتد كه شخصى به چيزى علم داشته باشد و شخص ديگرى به آن چيز ظن داشته باشد، به همين‌سان ممكن است كسى به مبادى يك علم، علم داشته باشد تا به تدريج به علم به آن چيز منتهى شود و شخص ديگرى به اين مبادى و مقدمات، ظنّ داشته باشد و به تدريج به ظنّى كه نتيجه‌ى آن مقدمات است نائل شود. آن‌كه علم دارد هم نسبت به مقدمات و نتيجه رأى صادق دارد، و هم اعتقاد دارد كه مقدّمات و نتيجه از صورتى كه داراست تغيير نمى‌كند؛ امّا آن‌كه ظن دارد هرچند نسبت به مقدمات و نتيجه رأى صادق دارد با اين‌حال از رأى و اعتقاد دوّم خالى است، يا اين‌كه امكان وضعيّتى را كه غير از مورد اعتقاد اوست، جايز مى‌داند، زيرا زوال مورد اعتقاد خود را جايز مى‌داند. آن‌كه علم دارد، هم مى‌داند كه شى موجود است و هم علت موجوديت آن را مى‌داند؛ و آن‌كه ظن دارد نسبت به موجوديت شيى و علّت موجوديت آن ظنّ دارد. و اگر مورد ظنّ حد اوسط نداشته باشد، در اين صورت شخص فقط ظنّ دارد كه شى موجود است و ديگر نسبت به علت وجود آن ظن ندارد.

(٦١٢) و على الأحوال كلها فليس العلم و الظن شيئا واحدا- و إن كان قد يقع فى شى‌ء واحد علم و ظن كما يقع فيه ظنان مختلفان: صادق و كاذب. و لا يمكن أن يكون فى إنسان واحد ظن و علم معا، و لا ظن صادق و ظن كاذب معا.

(٦١٢) به‌هرحال در تمام اين موارد علم و ظن چيز واحدى نيستند- هرچند گاهى متعلّق علم و ظن چيزى واحد است، همان‌طور كه گاهى نسبت به چيزى واحد دو ظن مختلف وجود دارد: ظن صادق و ظن كاذب؛ ولى امكان ندارد كه شخص واحدى علم و ظن، يا ظن‌