برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ٦٠٤ - يادداشتها
دربارهى ممكنات از دو جهت مىتوان برهان اقامه كرد: (١) از جهت وجود خارجى آنها، و (٢) از جهت ماهيت آنها.
(٤٨٧) - از اينجا محور چهارم بحث در فصل حاضر آغاز مىشود. در اين محور دوباره بر سر مسالهى تحديد حدود و تمييز بحث مىشود، (- يادداشتهاى شمارهى ٤١٠، و ٤٦٨ و متن مربوط به آنها).
(٤٨٨) - براى بحثى مفصل دربارهى اشراق فيض الهى- يادداشت شمارهى ٤٠٦ و متن مربوط به آن. منظور از «خلق معنى معقول توسط عقل» در اينجا افاضهى صورت معقول بر عقل از سوى «عقل فعّال» است.
(٤٨٩) - براى توضيح مفصّل ابن سينا در خصوص «تجربه» و فرق آن با «استقراء»- فصل ٩ از مقالهى اوّل برهان شفاء.
(٤٩٠) - دربارهى كيفيت تحقّق ابصار اقوال مختلفى گفته شده است (- حسن حسنزادهى آملى، اتّحاد عاقل به معقول، انتشارات حكمت، چاپ اول، شعبان ١٤٠٤، ص: ٢٠٠ و بعد). يكى از اقوال مشهور دربارهى كيفيّت تحقّق ابصار قول مشهور به «خروج شعاع» است كه به رياضيّون منسوب است؛ بنابراين نظريه، به هنگام ابصار شعاعهايى از چشم به سوى شىء مرئى خارج مىشود. اين نظريه عموما به اين صورت فهميده شده است. در خصوص شكل شعاعهاى خارج شده نيز دو نظريه متداول است (- همانجا). امّا استاد حسنزاده در صفحات ٢٠٤ و ٢٠٥ كتاب خود دربارهى نظريهى «خروج شعاع» تعليقهاى مفيد بر نسخهاى از طبيعيات «شفاء» را- كه در اختيار ايشان است- نقل فرمودهاند كه صدر آن در اينجا عينا نقل مىشود:
«اعلم، انّ الابصار بخروج الشّعاع؛ لكن لا عن الرّائى بل عن المرئى. و ظنّى انّ اعتقاد المتقدّمين كان كذلك، و لكن لمّا اطلقوا القول و قالوا: ان الابصار بخروج الشّعاع، و لم يتقيّد و بخروجه عن المرئى، توهّم انّ مراد هم خروج الشّعاع عن الرائى؛ و لمّا كان كذلك، فالاعتراضات التّى اوردت على «خروج الشعاع»، كلّها مندفعة.» ترجمه:
«بدان كه ابصار با «خروج شعاع» صورت مىگيرد، امّا نه از چشم بلكه از شىء مرئى. و به اعتقاد من، متقدّمين چنين اعتقاد داشتهاند؛ امّا چون آن را بهطور مطلق ادا كردند و گفتند: ابصار با «خروج شعاع» صورت مىگيرد و آن سخن را مقيّد نكردند به اينكه، «خروج شعاع از شىء مرئى» باعث ابصار است، بنابراين چنين توهّم شد كه منظور قدما «خروج شعاع از چشم» است. و چون چنين باشد، اعتراضات وارد بر نظريهى «خروج شعاع» يك جا دفع مىشود.»
استاد حسنزاده صاحب اين تعليقهى بسيار مفيد و مشكلگشا را ذكر نكردهاند. نويسندهى اين تعليقه در ذيل آن چنين نوشته است:
و اعلم، انّ لابن الهيثم من تلك الرّسالة عبارات كثيرة صريحة دالّة على انّ الابصار بخروج الشّعاع و الضّوء عن المرئى و اصلا الى الرّائى. و من اراد الاطّلاع عليه فليراجع الى تلك الرّسالة».
ترجمه: «بدان، كه در اين رساله، ابن هيثم عبارات بسيار و صريحى دارد كه دلالت مىكند بر اينكه ابصار از طريق شعاع و نورى صورت مىگيرد كه از شىء مرئى خارج شده و به [چشم] بيننده مىرسد.
هركس بخواهد بر اين كلمات و عبارات آگاهى پيدا كند به آن رساله رجوع نمايد.»
منظور از رسالهى اشاره شده، كتاب «المناظر و المرايا» ى ابن هيثم (متوفّى: ٤٣٠ ه. ق) بنا بر گزارش