برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ٣٢٧ - فصل ششم در حكايت آنچه در تعليم اول دربارهى تناهى اجزاء قياسات و حدود اوساط موجبه و سالبه گفته شده است
آمديم.
(٥٠٣) و لتكن ا محمولة على ج بتوسط ب- سواء كان ا لا محمول عليه أو عليه محمول؛ و ج لا موضوع له أو له موضوع. فهل يمكن أن يكون بين ا و بين ب أوساط موضوعات ل ا و محمولات على ب بلا نهاية، و بين ج، ب كذلك؟ و هذا البحث يفارق الأولين بأن المحدود كان فى ذينك طرفا واحدا، و المحدود هاهنا طرفان. و إنما يطلب:
هل الوسائط بينهما بغير نهاية، فيكون هذا البرهان متوقف الصحة على براهين بلا نهاية؟
(٥٠٣) فرض كنيم «الف» توسط «ب» بر «ج» حمل شود- در اينجا كارى نداريم كه آيا «الف» محمول دارد يا نه، و «ج» موضوع دارد يا نه. آيا امكان دارد بين «الف» و بين «ب» اوساط بىنهايتى وجود داشته باشند كه موضوع «الف» و محمول «ب» باشند، و همينطور بين «ج» و «ب» چنين باشد؟ و اين بحث با دو بحث اول در اين نكته فرق دارد كه در آن دو بحث طرف محدود يك طرف واحد بود و در اين بحث طرف محدود، دو طرف است. و سؤال اين است كه: آيا بين اين دو طرف محدود ممكن است وسائط نامحدود باشد و اين برهان بر براهين نامحدود متوقف باشد؟
(٥٠٤) و ليس هذا و ج موجب لها ا فقط، بل و إن كانت مقدمة ا ج سالبة و المتوسط ب فصارت ب ج موجبة، ا ج سالبة. فهل دائما بين ا ج واسطة؟
(٥٠٤) اين مطلب فقط منحصر به حالتى نيست كه در آن «الف» بر «ج» ايجاب مىشود، بلكه به اين حالت هم مربوط مىشود كه «ا» «ج» سالبه باشد و «ب» حد وسط باشد و به اين صورت قياس تشكيل شود كه «ب» «ج» موجبه باشد، و «ا» «ج» سالبه باشد. آيا در اين صورت دائما بين «ا» و «ج» دائما مىتواند واسطهاى وجود داشته باشد؟
(٥٠٥) و كذلك هل بين كل كبرى سالبة تحدث واسطة، أو تقف قبل؟
(٥٠٥) و همينطور آيا بين هر كبراى سالبه واسطهاى لازم مىآيد، يا قبل از وصول به بىنهايت متوقف مىشود؟ ٤٣٠