انسان در مقام اقامه‌ى برهان، بدون تبيين آن را استعمال مى‌كند. آن عده گمان كرده‌اند كه اصل موضوع عبارت از مقدمه‌اى است كه با كم‌ترين تأمل تبيين شود و مصادره مقدمه‌اى كه با كم‌ترين تأمل تبيين نشود. و گفته‌اند كه حقيقت اصل موضوع براى متعلّم با كم‌ترين فكر حاصل مى‌شود، ولى مصادره مقدمه‌اى است كه نمى‌توان با فكر به آن راه يافت. و حال آن‌كه منظور ارسطو چنين نيست؛ زيرا آنچه با كم‌ترين تأمل تبيين مى‌شود، يا اين است كه منظور از تأمل دست يافتن به مفهوم لفظ بر سبيل تنبيه است، و اين در حالى است كه مقدمه خودبخود دانسته شود، و بعد از آن متعلّم آن را فراموش سازد و به خاطر غفلت از مفهوم، لفظ آن را نفهمد. و يا اين است كه منظور از تأمل دست يافتن به صدق، مقدمه است، نه فهم آن. امّا دست يافتن به تصور مقدمه، به اصل موضوع اختصاص ندارد، و گاهى اين تأمل در قضاياى اوّلى حقيقى هم لازم است. زيرا چه بسا اين قضايا مورد غفلت و حتى انكار واقع شوند و تنبيه متعلّم لازم شود. اما اگر منظور از تأمل، تصديق مقدمه باشد روشن است كه تصديق يك امر مجهول جز از طريق حد اوسط حاصل نمى‌شود، و در اين صورت منظور از دست يافتن، همانا جستن حد اوسط خواهد بود كه ادراك مقدمه را به نوعى بر متعلّم آسان گرداند. و از اين‌جا لازمه اين سخن اين است كه مطالب و مسائلى كه به ندرت داراى حد اوسط هستند، همه اصول موضوع باشند، و اگر چنين باشد، بسيارى از مسائل آسان هندسه كه متعلّم آن‌ها را با كم‌ترين تأملى درمى‌يابد جزو اصول موضوع مى‌شوند و اين محال است. زيرا اصول موضوع، مقدماتى هستند كه خودبخود ناشناخته‌اند و بايد در علم ديگرى تبيين شوند، هرگاه متعلّم آن‌ها را به خاطر حسن ظن به معلم و توثيق فهم معلّم از صدق آن‌ها بپذيرد.

(١٤٦) و المصادرة ما كان كذلك، لكن المتعلم لا يظن ما يراه المعلم ظن مقابلة أو لم يظن شيئا. و المؤكد بالجملة فيه أن يكون عند المتعلم ظن يقابله. بل الأشبه أن تكون المصادرة هى ما تكلّف المتعلم تسليمه و إن لم يظنه، كان من المبادئ أو كان من المسائل فى ذلك العلم بعينه: كالمسائل التى تتبين بعد فيستسمح بتسليمها فى درجة متقدمة.

فيكون المبدأ الواحد الذى ليس بينا بنفسه أصلا موضوعا باعتبار، و مصادرة باعتبار.

(١٤٦) و مصادره هم مثل اصل موضوع است، با اين تفاوت كه متعلّم فهم معلّم از آن را نمى‌پذيرد، خواه ظنّى مقابل ظنّ معلّم داشته باشد، يا اصلا ظنّى نداشته باشد، مخصوصا از اقسام مصادره، آنچه تأكيدا مصادره ناميده مى‌شود عبارت از مقدمه‌اى است كه متعلّم نسبت به آن ظنى مقابل داشته باشد. بلكه به‌طور كلى مصادره عبارت از مقدمه‌اى است كه متعلّم نسبت به آن‌