برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ١٧٤ - فصل سوّم در كلى بودن مقدمات برهان و معنى «اوّلى» و اتمام سخن دربارهى «ذاتى»
(٢٢٦) هريك از زوج و فرد، يا جنس نوع عدد يا فصل جنس آن و يا فصل خاص آن هستند، يا اينكه خود نوع هستند؛ در حاليكه خود نوع شناخته شده است و چگونه ممكن است كه زوج و فرد فصل خاص عدد باشند؟ ٢١٧ زيرا زوجيت و فرديت در انواع ديگر عدد نيز يافت مىشوند. ٢١٨
(٢٢٧) و كيف يكون جنسا أو فصل جنس أو شيئا من الذاتيات على الإطلاق؟ و قد يجوز أن يفهم معناه و معنى ذلك العدد و لا يفهم ذلك له، و كانت الذاتيات ليست المحمولات التى تلزم فى كل وقت، بل التى لا يمكن أن يرفع معناها عما هو ذاتى له مثل معنى العدد: فإنه لا يمكن أن يعقل ما العدد و يجهل أن الاربعة عدد حتى يتأمل و يستبان، اللهم إلا أن لا يكون معنى العدد مفهوما و لا يكون أحضر فى الذهن مع معنى الأربعة. و نحن قد علمنا ما معنى الزوج و الفرد. فإذا أحضرنا معناه و معنى عدد ما مثل ألف و خمسمائة، أمكن أن نشك فلا ندرى فى أول وهلة أنه زوج أو فرد حتى نستبين و نتأمل حال الانقسام بنصفين أو مقابله بنوع فكر و نظر. فإن كان عدد مّا يعرف ذلك فيه بسرعة أو كأنه فى أول وهلة مثل الأربعة و الثمانية، فإنا إنما نحكم بسرعة أنه زوج لا لأجل أنه ذاتى للأربعة و الثمانية- و لكن لأنه قليل، فيلوح لنا أنه منتصف عن قريب. و لو كان لا يلوح ذلك لكان يتوقف إلى أن يستثبت. فإذن ليس بيان كون الأربعة زوجا لذاته، بل لظهور عارض آخر عرفناه له و هو التنصف.
(٢٢٧) و چگونه زوج و فرد، جنس يا فصل جنس يا چيزى از ذاتيات بهطور مطلق مىتواند باشد؟ در حالىكه جايز است معناى زوج و فرد و معناى عدد مشخصى دانسته شود، ولى معناى بودن زوج يا فرد براى اين عدد دانسته نشود. و ذاتيات محمولاتى نيستند كه در هر زمان ملازم موضوع خود باشند، بلكه محمولاتى هستند كه رفع معناى آنها از آنچه نسبت به آن ذاتى هستند امكان نداشته باشند ٢١٩، مانند معنى عدد: زيرا ممكن است كه در ذهن تعقل شود كه عدد چيست و عدد بودن مثلا چهار، مورد غفلت واقع شود تا در اين مورد تأمل و تفكر گردد، مگر اينكه معنى عدد مفهوم نبوده و همراه معنى چهار در ذهن حاضر نباشد. در حالىكه ما معنى زوج و فرد را دانستهايم. پس وقتى معنى آن و معنى عددى مانند هزار و پانصد را [در ذهن] حاضر كرديم ممكن است شكّ كرده و بار اوّل ندانيم كه آيا اين عدد زوج است يا فرد است، تا اينكه در مورد انقسام آن به نصف يا عدم انقسام آن به نصف با نوعى فكر و نظر تأمل كنيم. و اگر عددى باشد كه اين امر خيلى سريع دربارهى آن دانسته شود يا مثل اين باشد كه بار