انضاف إليه حد آخر فحصلت مقدمة، فإن شك فيها لم ينتفع بما قال المعلم، إلّا أن يفكر فى نفسه فيعلم، فيكون هذا تعليما مركّبا من فهمى و من فكرى: إذ هو قياس مركب، و كل قياس من جملته فهو تعليم مفرد، و كلا منا فى المفرد. و إما أن يرجع إلى المعلم فيفيده المعلم العلم بالقياس، فيكون العلم إنما جاء مع القياس: و كلا منا فى ذلك القياس كهذا الكلام. فأما إن لم يشك المتعلم، فظاهر أن الصديق يتبع التصور دفعة بلا فكرة.

(٢٣) اگر كسى بگويد تعليم و تعلّم فهمى همان تعليم و تعلّم فكرى است، زيرا نفس درباره‌ى آنچه مى‌شنود تفكّر مى‌كند؛ در جواب به او گفته مى‌شود كه معلّم هر حدّى را براى قياس مطرح مى‌كند، متعلّم آن را از لحاظ تصوّر و دفعتا مى‌فهمد. سپس وقتى حدّ ديگرى بر آن اضافه شود مقدمه‌اى حاصل مى‌شود. پس اگر [متعلّم‌] در آن [مقدمه‌] شك كند در اين صورت از آنچه معلّم گفته است نفع نمى‌برد، مگر اين‌كه خودش فكر كند و بفهمد، و چنين تعليمى مركّب از تعليم فهمى و فكرى است: زيرا [در واقع‌] آن يك قياس مركّب است و هريك از اين قياس‌ها تعليم مفردى است كه كلام ما درباره‌ى تعليم مفرد [فهمى‌] است. و يا اگر [متعلّم‌] به معلّم مراجعه كند و معلّم علم به قياس را افاده نمايد، در اين صورت علم با قياس همراه خواهد بود و كلام ما درباره‌ى اين قياس عين كلام قبلى خواهد بود. امّا اگر متعلّم شكّ نكند، در اين صورت روشن است كه تصديق به دنبال تصوّر دفعتا و بدون فكر حاصل خواهد شد.

(٢٤) و بالجملة يجب أن يفرد التعليم الذى نحن فى اعتباره تعليما واحدا و قياسا واحدا، و لا يؤخذ خلطا: فإن الخلط قد يجوز أن يتركب من أصناف شتى، فيجد فيها ما يكون فهما دفعة، و ما هو غير فهم دفعة، و هنا لك لا يكون انتفاع. فإن عاد و فكر فى نفسه فذلك تعلم من نفسه. أو عاد فاستفهم المعلم مرة أخرى ففهم، فالتعلم هو الذى فى هذه الكّرة.

(٢٤) به‌طور كلّى جدا ساختن تعليمى كه فعلا بحث درباره‌ى آن است به عنوان تعليم و قياس واحد، ضرورى است و نبايد خلط شود: زيرا جايز است كه خلط از انواع مختلف تعليم مركب باشد كه بعضى از آن‌ها دفعتا باشد و بعضى از آن‌ها دفعتا نباشد و در آن انتفاع از معلّم وجود نداشته باشد. اگر [متعلّم‌] برگشته و خودش تفكّر كند، اين تعلّم در پيش خود است؛ يا برگشته و بار ديگر از معلّم سئوال كند و بعد بفهمد، پس تعليم در اين مرتبه حاصل مى‌شود. ١٨