برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ٢٦١ - فصل اول در مبادى و مسائل مناسب و غير مناسب و كيفيت وقوع آنها در علوم
بقياسين فى وقتين كل واحد منهما جدلى على ما ستعرفه حيث نتكلم فى الجدل: فتارة نقيس من المشهورات أن النفس لا تموت، و تارة نقيس منها أن النفس تموت. و أما بيان أنه ليس أيضا محدود النظر فى المبادئ فذلك من وجهين: أحدهما أنه لا يأتى بالمبادئ الذاتية بالشىء، بل كيف اتفق. و الثانى أنه يأخذ المبادئ الأولية و الصادقة و المشهورة التى ليست بصادقة معا، و ما يتسلمه من المخاطب. و قد يجعل كل واحد من المتقابلين مبدأ لقياسه- ذلك فى وقت، و هذا فى وقت على ما علمت. و أما البرهان فإنه محدود الموضوع، محدود المسألة التى يبينها و ينصرها محدود المبادئ التى منها تبين. و يكاد أن يكون الحق هو أنه ليس فى العلوم مسألة عن طرفى النقيض، و ذلك أن السؤال النافع عنهما بالحقيقة هو أن يتكافأ تسليم الطرفين معا عند السائل، فأيهما كان، جاز، و استمر فى عقد قياسه. و القائس المبرهن إذا سلم له الواحد المعين، النافع له فى عقد قياسه، انتفع به. و إن سلم مقابله، سكت و لم يمكنه الاستمرار، فلا يكون لسؤاله حينئذ فائدة، إذا كان إنما ينتفع بالواحد فيجب أن يأخذه أخذا من غير مسألة.
(٣٧٨) امّا اينكه جدل از نظر موضوعات محدوديت ندارد به خاطر اين است كه جدل به موضوع خاصى منحصر نمىشود كه از احوالات آن بحث كند؛ بلكه تمام موضوعات نزد جدلى يكسان است، اما برهان به موضوع خاصى منحصر است. اما بيان اينكه جدل در مسائل محدوديت ندارد، اين است كه جدل از دو لحاظ چنين است: اول اينكه جدل بر مسائل ذاتى موضوع مورد بحث خود قناعت نمىكند، بلكه از اعراض غريبه نيز بحث مىكند، مانند اينكه جدل مثلا بحث نمىكند كه اگر خطى بر خط ديگر قائم شود چه پيش مىآيد، بلكه حتى سؤال مىكند كه آيا خط مستقيم زيباست ٣٠١ يا خط مستدير و يا آيا علم به خط مستقيم با علم به خط مستدير در تضاد است يا نه. و دوّم اينكه گاهى جدلى مطالب متضاد و متناقض را از دو قياس مىپذيرد، كه هر دو قياس جدلى است، چنانچه در بحث از جدل بهزودى به اين مسأله خواهيم پرداخت؛ مثلا يك بار از مشهورات قياس توليد مىكند كه نفس نمىميرد و بار ديگر قياس مىكند كه مىميرد. اما بيان اينكه جدل از نظر مبادى نيز محدوديت ندارد اين است كه جدل از دو لحاظ چنين است: اول اينكه مبادى ذاتى شىء را مطرح نمىكند. بلكه هرگونه مبادى را به كار مىگيرد. و دوم اينكه جدل مبادى اولى و صادق و مبادى مشهور غير صادق را با هم استعمال مىكند و حتى آنچه را كه مخاطب مىپذيرد به كار مىگيرد. و چنانچه دانستى جدلى دو مبدأ متقابل را مبدأ قياس قرار مىدهد يكى را در اين زمان و ديگرى را در زمان ديگر.
اما برهان از نظر موضوع، و از نظر مسالهاى كه بيان و تأييد مىكند، و از نظر مبادىاى كه