برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ٣١٩ - فصل پنجم در ذكر كيفيت انتفاع نفس از طريق حس در معقولات، و ذكر تصورات بسيط و كيفيت اكتساب آنها؛ و در تركيب اول آنها و اينكه چگونه تحليل قياسات به آنها منتهى مىشود

(٤٨١) فهذه الأنواع تفيدنا بالحس علوما كثيرة. و مبادئ العلوم كثيرة، و التجربة منها، فإن فيها اختلاط استقراء حسّى بقياس عقلى مبنى على اختلاف ما بالذات و ما بالعرض، و إن الذى بالعرض لا يدوم. و قد أشرنا إلى بيان هذا فيما سلف.

(٤٨١) اين انواع چهارگانه، از طريق حس علوم بسيارى را براى ما توليد مى‌كنند.

مبادى علوم بسيار است، كه تجربه يكى از آن‌هاست؛ و در تجربه استقراء حسى با قياس عقلى به هم مى‌آميزد، قياسى كه بر اختلاف ما بالذات و ما بالعرض مبتنى است. و آنچه كه بالعرض است دوام ندارد. در گذشته در اين مورد صحبت كرده‌ايم. ٤٠٩

(٤٨٢) فهذه هى الأنحاء التى لاستفادة العقل علما تصديقيا بسبب من الحس بحسب ما حضرنا الآن. و قد ذكرنا نوعا من استفادة العلم التصورى بسببه.

(٤٨٢) اين است انحاء مختلف استفاده‌ى عقل در علم تصديقى از حس به‌حسب آنچه كه فعلا در خاطر داريم. و قبلا استفاده‌ى عقل از حسّ در خصوص علم تصوّرى را ذكر كرده‌ايم.

(٤٨٣) فإذن كل فاقد حسّ ما فإنه فاقد لعلم ما و إن لم يكن الحس علما.

(٤٨٣) بنابراين هركس حسى را فاقد باشد، علمى را فاقد است؛ هرچند خود حس علم محسوب نمى‌شود. ٤١٠

(٤٨٤) و لما كان كل قياس مؤلفا من حدود ثلاثة: أما الموجب منه فإنما يبين أن شيئا ما موجود لثان لأنه موجود لثالث موجود للثانى. و أما السالب فيبين أن شيئا غير موجود لثان لأنه غير موجود لثالث موجود للثانى.

(٤٨٤) از آن‌جا كه هر قياسى از سه حدّ تأليف مى‌شود: ٤١١ اما قياس ايجابى اين مطلب را تبيين مى‌كند كه چيزى براى چيز دوّم ثابت است زيرا آن چيز دوّم براى امر سوّمى ثابت است كه براى چيز دوّم ثابت است. و امّا قياس سالب بيان مى‌كند كه چيزى براى چيز دوّمى ثابت نيست زيرا آن چيز دوّم براى امر سوّمى كه به چيز دوّم ثابت است ثابت نيست.