اشتراك و وجه تباين هستند مانند علم طب و علم اخلاق، زيرا اين دو علم از سويى در قواى نفس انسان از اين جهت كه انسان حيوان است اشتراك دارند و از سوى ديگر طب به بررسى جسد و اعضاى انسان اختصاص دارد و علم اخلاق به بررسى نفس ناطقه و قواى عملى آن مختص است.

(٢٧٥) و أما القسم الأول من هذين القسمين فإما أن يكون العام فيه عمومه للخاصّ عموم الجنس أو عموم اللوازم مثل عموم الواحد و الموجود. و لنوخّر الآن هذا القسم. و أما الذى عمومه فيه عموم الجنس للنوع فهو كالنظر فى المخروطات على أنها من المجسمات، و المجسمات على أنها من المقادير. و أما الذى عمومه كالجنس لعارض النوع فمثل موضوع الطبيعى و موضوع الموسيقى: فإن موضوع الموسيقى عارض نوع من موضوع العلم الطبيعى.

(٢٧٥) اما قسم اوّل از اين دو قسم، يا اين است كه عموميت موضوع عام نسبت به موضوع خاص عموميت جنس است، يا عموميت آن عموميت لوازم، مانند واحد و موجود، است. و ما بحث از اين قسم اخير را به بعد موكول مى‌كنيم. امّا آنچه عموميت آن عموميت جنس براى نوع است مانند بحث از مخروطات است از آن جهت كه از چيزهاى جسم‌دار است و مانند بحث از چيزهاى جسم‌دار است از آن جهت كه از مقادير است. و امّا آنچه عموميت آن مانند جنس براى عارض نوع است، مانند موضوع علم طبيعى و موضوع علم موسيقى است، زيرا موضوع علم موسيقى عارض نوعى از موضوع علم طبيعى است.

(٢٧٦) و هذا القسم نقسمه على قسمين: قسم يجعل الأخص من جملة الأعم و فى علمه حتى يكون النظر فيه جزءا من النظر فى الأعم. و قسم يفرد الأخص من الأعم و لا يجعل النظر فيه جزءا من النظر فى الأعم. و لكن يجعله علما تحته.

(٢٧٦) اين قسم اخير را به دو قسم تقسيم مى‌كنيم: قسمى كه اخص را از جمله‌ى اعم و در علم به اعم قرار مى‌دهد به نحوى كه بحث از آن، جزئى از بحث از اعم باشد، و قسمى كه اخص را از اعم منفرد مى‌كند و بحث از آن، جزئى از بحث از اعم نمى‌باشد، لكن در آن، علم به اخص علت علم به اعم واقع مى‌شود.

(٢٧٧) و السبب فى هذا الانقسام هو أن الأخص إما أن يكون إنما صار أخصّ بسبب‌