الممكن اعتبارها بينها و بين عوارضها، و أن كانت فى ذواتها محصورة فقد لا تتناهى بالقوة من جهة أن بعض المحمولات تكون ضرورية متقررة فى الشى‌ء دائمة، و بعضها ممكنة تحصل باعتبارات بينها. مثال ذلك أن المثلث المتساوى الساقين من حاله أن زاويتيه متساويتان- أمر موجود فى نفسه بالضرورة. و أما أنه أمر نسبته إلى مثلث آخر يقع مثلا فى دائرة كذا، و فى مخمّس كذا نسبة كذا، و ما يجرى مجراه، فأمور ليست محصلة الوجود فيه، و إلا لكانت فيه أمور غير متناهية بالفعل. بل هى أمور تحدث له من جهة مناسبات ممكنة يفرضها العقل فيها.

(٥٩٥) [مبادى هر علم‌] با هر كثرتى مناسبت ندارد. و هرگاه حدّى در يك جانب‌ ٤٩٨ يا در حدّ اوسط اضافه كنيم، هر نتيجه‌ى دلخواهى را نمى‌توان بدست آورد، بلكه نتيجه‌اى را مى‌توان بدست آورد كه با اين اضافه مناسبت داشته باشد. وقتى نسبت مقدمات با نتايج، يك چنين نسبتى است، پس چگونه مى‌توان با اين مبادى معيّن، مسائلى را كه با اين موضوع متناسب نيستند، بلكه نتايجى خارج از موضوع‌اند، نتيجه گرفت؟ بنابراين از تمام مقدماتى كه در يك علم وجود دارند فقط نتايج مناسب با آن‌ها استنتاج مى‌شود. بعضى از مبادى دورتر است از اين‌كه از آن‌ها مسائل علوم ديگرى كه با اين علم متناسب نيست استنتاج شود. و چگونه اين امر ممكن است، در حالى‌كه نتايج مطلوب در علوم بالقوه نامتناهى‌اند، ولى حدودى كه مبادى دارند متناهى است: بنابراين مبادى و اصول موضوعه‌ى هر علمى متناهى است. امّا نسبت‌هائى كه ممكن است بين علوم و عوارض آن‌ها اعتبار شود، هرچند ذاتا محصور است، ممكن است بالقوه نامتناهى باشد، از اين جهت كه بعضى از محمولات ضرورى و دائم‌اند، و در موضوع خود و بعضى ديگر تقرّر دارند، ممكن‌اند و از اعتبارات بين آن‌ها حاصل مى‌شوند. مثال آن اين است كه در مثلث متساوى الساقين دو زاويه باهم مساوى‌اند و اين امرى است كه خودبه‌خود ضرورتا موجود است. و اما نسبت اين مثلث به مثلث ديگرى كه مثلا در دايره‌اى با يك پنج ضلعى يا مانند آن واقع است، امورى نيست كه در مثلث متساوى الساقين محصل الوجود باشد وگرنه بايد در آن مثلث، امورى غير متناهى بالفعل وجود داشته باشد. بلكه اين امور، امورى هستند كه از جهت مناسبات ممكنى كه عقل در آن فرض مى‌كند به وجود مى‌آيند.

(٥٩٦) فأمثال المبادئ الخاصة- مثلا الخاصة بعلم الهندسة- يعظم فيها أن تكون وافية بمسائل الهندسة، فضلا عن مسائل خارجة لا تتعلق بها.