(٤١٣) اينك باز مى‌گرديم به آن قسمى كه در يكى از قياس‌هاى آن علت قريب داده نشده باشد و در يكى از قياس‌هاى آن علت قريب داده شده باشد. در مورد آن قسمى كه در آن علت قريب داده نشده باشد در تعليم اوّل چنين گفته شده است: «همچنين در مواردى كه حد اوسط، خارج قرار داده مى‌شود: برهان در صورتى لمى است كه از خود علت خبر داده شود، و اگر از خود علت خبر داده نشود، برهان، برهان لمى نخواهد بود بلكه برهان انّى خواهد بود.» ٣٢٩ و منظور از علت، علت قريب است.

(٤١٤) لكن قوله «الأشياء التى يوضع فيها الأوسط خارجا» يحتمل معنيين:

أحدهما ألا يكون ترتيب الحدود على ترتيب الشكل الأول بل على ترتيب الثانى مثلا، فيكون الحد الأوسط خارجا و لا يكون أعطى العلة القريبة فيه- كما نقول فى الشكل الثانى إن الجدار لا يتنفس لأنه ليس بحيوان، و كل متنفس حيوان. و هذا التأويل أظهر. و يكون إنما نسب إلى الشكل الثانى لانّه كما علمت أولى بالسلب. و هذا يقع فى البراهين السالبة أكثر و إن كان قد يقع فى الموجبة.

(٤١٤) اين سخن ارسطو كه «در مواردى كه حد اوسط خارج قرار داده مى‌شود» دو معنى مى‌تواند داشته باشد: آن‌كه ترتيب حدود به صورت شكل اوّل نباشد، بلكه مثلا به صورت شكل دوّم باشد؛ در اين صورت حد اوسط خارج مى‌باشد و علت قريب در آن داده نمى‌شود- همان‌طور كه مثلا در شكل دوّم مى‌گوييم: ديوار تنفس نمى‌كند زيرا حيوان نيست، و هر تنفس كننده‌اى حيوان است. ٣٣٠ اين تأويل سخن ارسطو، اظهر است و از آن‌جا كه شكل دوم، به سلب اولويت دارد، آن را به شكل دوم نسبت داده است. اين نحو در خارج قرار گرفتن حدّ اوسط اكثرا در براهين سالبه واقع مى‌شود، هرچند گاهى در براهين موجبه نيز اتفاق مى‌افتد. ٣٣١

(٤١٥) فأما التفسير الثانى- و هو الأصوب و إن لم يكن الأظهر- فهو أنه يعنى بالأوسط الأوسط فى القياس و الوجود جميعا، و هو العلة القريبة، على أنها منعكسة؛ و يكون معنى وضعه خارجا ألا يكون قد رتب فى أجزاء القياس بل ترك من خارج. فإن الجدار فى مثالنا المذكور ليس علة كونه غير متنفس ما وضع و هو: كونه ليس بحيوان، بل‌