المسألة المنظرية: إما أن تكون منظرية خاصة تبين فيها، و إما أن تكون هندسية، و هى مبدأ لعلم المناظر فإن مبادئه من الهندسة، فتكون مسائل هندسية هى مبادئ مناظرية، و من وجه مسائل هندسية. و أما أنه كيف يكون ذلك حتى تكون مطالب هندسية هى أيضا مبادى هندسية، فذلك بوجهين مختلفين. أما المبادئ فإنها مسائل هندسية لأنها فى نفسها مسائل، و هى هندسية لأنها نافعة فى الهندسة، فتكون المسائل النافعة فى الهندسة مسائل هندسية. و أما المطالب فهى مسائل هندسية بمعنى أنها مسائل هى من الهندسة.

(٣٨٠) مسأله‌ى امتحانى از يك وجه، علمى است و از وجه ديگر، علمى نيست: از اين جهت كه مبادى آن مناسب است علمى است، و از اين جهت كه هدف از آن اثبات يك علم نيست غير علمى است؛ بنابراين هرگاه چنين سؤالى مطرح شود، اين سؤال يك سؤال علمى برهانى مطلق نخواهد بود و مسائل علمى مطلق محدود است. هر سؤال، هندسى يا طبّى يا حسابى يا مربوط به علمى از علوم ديگر نيست، بلكه مثلا مسائل هندسه عبارت است از آنچه كه يا از مقدمه‌اى حاصل شود كه از طريق هندسى بيان شده و از طريق آن مساله‌ى ديگرى كه از مبدأ خاص به مطلوب حاصل شده تبيين شود، و يا از مبدأ عام مسائل هندسه كه مختص به هندسه است حاصل شود، كه با آن مطالب هندسى تبيين شده‌اند امّا خود آن در هندسه تبيين نشود. و همين‌طور است در مورد مساله‌ى علم مناظر: يا مسائل آن اختصاص به علم مناظر دارند و در آن تبيين مى‌شوند، و يا اين‌كه هندسى هستند و مبدأ علم مناظر به شمار مى‌روند، زيرا مبادى علم مناظر از علم هندسه اخذ مى‌شود، پس اين‌ها مسائلى هندسى هستند كه مبادى علم مناظراند و از جهتى مسائل هندسى هستند. اما اين‌كه چگونه امكان دارد مطالب هندسى، مبادى هندسى باشند، بر دو وجه مى‌توان پاسخ داد: اما مبادى، مسائل هندسى هستند زيرا خودبه‌خود مسائل‌اند، و اين‌كه هندسى‌اند به خاطر اين‌كه در هندسه سودمند هستند، بنابراين مسائل سودمند در هندسه مسائل هندسى مى‌باشند. اما مطالب، مسائل هندسى هستند به اين معنى كه مسائلى از هندسه‌اند. ٣٠٤

(٣٨١) و قد فهم هذا الموضع من التعليم الأول على وجه آخر، و هو أن تكون المسألة من وجه هندسية على أنها مبدأ مثلا للمناظر. فهى من المناظر و ليست مناظرية بل هندسية. و تكون المسألة من وجه آخر هندسية إذا كانت هندسية صرفة غير مضافة إلى علم آخر.

(٣٨١) اين فقره از تعليم اول‌ ٣٠٥ گاه بد فهميده شده است، و آن اين‌كه مسأله از وجهى‌