با توجه به تاريخ كتابت نسخ شش‌گانه، اين رساله قبل از ١٢٩٤ هجرى قمرى تدوين شده، با عنايت به سه اشاره «تلك التعليقات»، «اوائل الكتاب» و «الذى ذكره قدّس سرّه» تعليقه شماره ١٥٧٤ اسفار است كه در مجلد اوّل مجموعه مصنفات در جاى خود به آن اشاره كرديم. اين تعليقه بلند در زمان حيات حكيم مؤسس به صورت رساله مستقلى درآمده، مقدمه فاخرى نيز توسط يكى از شاگردان آقا على به آن اضافه شده است. در اين مقدمه از بى‌دانشى اهل زمانه گلايه شده: «من در بعضى مجالس به كسانى مبتلا هستم كه در معقولات بحث مى‌كنند، در حاليكه محسوسات را نمى‌شناسند، بسيارى اوقات در مسئله توحيد سخن مى‌گويند، در حاليكه ندانسته آراء اشاعره و معتزله را بر زبان مى‌رانند».

از اين رساله در آثار آقا على يا در مجموعه‌هاى كتابشناختى از قبيل الذريعة سخنى به ميان نيامده است. اين عدم ذكر با توجه به شمرده شدن اين رساله از تعليقات الاسفار پذيرفتنى است و با عنايت به شيوه نگارش، سطح مطلب و نيز شهادت كاتبان شناخته شده نسخ مختلف رساله از قبيل محمد على شريف خوانسارى، محمد على كرمانشاهى و سيد احمد صفايى (كه آثار ديگرى از آقا على به خط آنها موجود است) ترديدى در انتساب اين رساله به آقا على باقى نمى‌گذارد. هرچند اين رساله با ارزش در گنجينه نسخ خطى از ديدگان مخفى مانده بود. «رسالة فى التوحيد» براى نخستين بار سال گذشته توسط راقم اين سطور براساس سه نسخه تصحيح و در مجله خردنامه صدرا منتشر شد [١] و اكنون با اصلاح كاستى‌هاى آن براساس شش نسخه در اين مجموعه توفيق نشر مى‌يابد.

^^^

«رسالة فى التوحيد» شامل سيزده فصل است، كه از عناوين متنوع به جاى فصل استفاده كرده و در هر فصل به يكى از مقدمات مسئله توحيد پرداخته است. در اين رساله حكيم مؤسس مى‌كوشد تا تصويرى عميق، صحيح و مورد تأييد قرآن كريم از مسئله اساسى توحيد ارائه كند و انديشه دينى را از باورهاى معتزلى، اشعرى، ثنوى، مانوى،

[١]. فصلنامه خردنامه صدرا، شماره ٨ و ٩، بهار ١٣٧٦، تهران.